โรคเบาหวานและภาวะฉุกเฉิน

โรคเบาหวานก่อให้เกิดภาวะฉุกเฉินที่สามารถทำให้ผู้ป่วยเสียชีวิตได้หากไม่ได้แก้ไข ภาวะเหล่านี้สามารถป้องกัน และรักษาให้หายได้ อัตราการเกิดภาวะแทรกซ้อนขึ้นกับชนิดของเบาหวาน สภาวะร่างกายของผู้ป่วย และสิ่งชักจูงที่ทำให้เกิด ภาวะฉุกเฉินในโรคเบาหวานมี 2 ลักษณะใหญ่ๆคือ

1. ภาวะฉุกเฉินที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูงได้แก่

• ภาวะคีโตซีส [Diabetic ketoacidosis,DKA]
• ภาวะโคม่าจากน้ำตาลในเลือดสูง [Hyperosmolar non-ketotic hyperglycemic coma, HNHC]
• ภาวะเป็นกรดในเลือด [Lactic acidosia]

2. ภาวะฉุกเฉินที่มีระดับน้ำตาลในเลือด ต่ำ ได้แก่ Hypoglycemia 

ภาวะคีโตซีส [Diabetic acidosis, DKA] คืออะไร

เป็นภาวะฉุกเฉินที่พบบ่อย โดยเฉพาะในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่หนึ่ง ภาวะนี้เกิดจากการเสียสมดุลของอินซูลิน ซึ่งอาจจะขาดหรือน้อยไป กับฮอร์โมนต้านฤทธิ์อินซูลิน เช่น glucagon steroid และ catecholamine สูงขึ้นทำให้ผู้ป่วยเกิดภาวะระดับน้ำตาลสูง และภาวะกรดในเลือด และมีการคั่งของคีโตนในเลือด คีโตนนี้เป็นกรดจะตรวจพบในปัสสาวะหากว่าอินซูลินไม่พอ และเบาหวานควบคุมไม่ดี

ปัจจัยที่กระตุ้นให้เกิดมีอะไรบ้าง

ปัจจัยที่กระตุ้นให้เกิดภาวะนี้ได้แก่โรคหรือภาวะความเครียดที่เกิดขึ้น เช่น

• โรคหลอดเลือดสมอง

• ตับอ่อนอักเสบ

• เส้นเลือดหัวใจตีบ

• สุรา

• ยาบางชนิดเช่น corticosteroids, thiazides, and sympathomimetic agents

ผู้ป่วยจะมีอาการอะไรบ้าง

• คลื่นไส้ อาเจียนมาก พบเกือบทุกราย
• ปวดท้องในบางราย
• คอแห้ง
• กระหายน้ำ
• ปัสสาวะมากบางรายอาจจะมากถึง 5 ลิตร
• ลมหายใจมีกลิ่นหวานของอะซีโตน และคีโตน
• หายใจหอบลึก
• ตรวจพบคีโตนในปัสสาวะ

หากยังไม่ได้รับการรักษาจะเกิดอาการต่อมา

• รู้สึกเหนื่อยมากขึ้น
• ผิวแดง และแห้ง
• คลื่นไส้อาเจียน และปวดท้องมากขึ้น
• หายใจหอบ และลึก มีกลิ่นผลไม้
• ซึมลง

ทราบได้อย่างไรว่าเกิดภาวะนี้

จากอาการดังกล่าวร่วมกับการตรวจดังนี้

• ระดับน้ำตาลในปัสสาวะสูงบวก4 หากน้ำตาลในเลือดสูงให้ตรวจหาคีโตนในปัสสาวะ

• ระดับน้ำตาลในเลือดมากกว่า 240 มก.%

• ตรวจพบคีโตนในปัสสาวะ

ปัจจัยชักนำให้เกิด

• การขาดยาอินซูลิน
• ความเครียดต่างๆ เช่น ภาวะติดเชื้อ กล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน

การรักษา หลักการรักษาคือขจัดสิ่งทีชักจูง และชดเชยสิ่งที่ขาด ได้แก่

• การให้อินซูลินออกฤทธิ์ระยะสั้นเพิ่มขึ้นจากเดิม 5-10 ยูนิต ถ้าอีก 4 ชั่วโมงต่อมายังตรวจพบคีโตนอีกให้ฉีดซ้ำได้อีก
• การให้ดื่มน้ำมากๆ
• การให้เกลือแร่
• การให้ด่างเมื่อมีความจำเป็น
• การรักษาหรือขจัดสิ่งชักจูง

การป้องกัน

ภาวะนี้สามารถป้องกันได้โดยให้ความรู้ ผู้ป่วยควรได้รับคำแนะนำว่า เมื่อมีอาการปัสสาวะมากขึ้น คอแห้งกระหายน้ำจะต้องตรวจหาน้ำตาลในเลือดหรือปัสสาวะทันที ถ้าน้ำตาลในเลือดสูงกว่า 300 มก./ดล หรือน้ำตาลในปัสสาวะ 3+ จะต้องทดสอบหาคีโตนในปัสสาวะทันที ถ้าตรวจพบคีโตนแล้วยังไม่เกิดอาการอื่นโดยเฉพาะคลื่นไส้อาเจียน ให้ดื่มน้ำมากๆ และเพิ่มยาฉีดชนิดออกฤทธิ์เร็ว 6-12 ยูนิตแล้วสังเกตุ 4-6 ชมโดยการตรวจน้ำตาล ถ้าเกิน 240 มก.%ให้ตรวจหาคีโตนถ้าไม่ดีขึ้นรีบพบแพทย์ ข้อสำคัญถ้าน้ำตาลในเลือดมากกว่า 240 มก.% และตรวจพบคีโตนในปัสสาวะห้ามออกกำลังกาย

• ปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์ทั้งการควบคุมอาหาร การฉีดอินซูลิน และการออกกำลังกาย

• ไม่ควรออกกำลังกายหากน้ำตาลในเลือดสูงเกิน 240 มก.%

• ตรวจระดับน้ำตาลในเลือดอย่างสม่ำเสมอในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่1 ตรวจหาสารคีโตนในเลือดเมื่อน้ำตาลในปัสสาวะ4บวก

• ห้ามหยุดอินซูลินเมื่อเวลาป่วย

ควรพบแพทย์เมื่อใด

• อาเจียนมาก อาเจียนตลอดเวลา

• ไข้สูงเกิน 39 องศา

• ระดับน้ำตาลเกิน 400 มก%นานเกิน 12 ชั่วโมง

• ฉีดอินซูลินเพิ่มขึ้น 20%มากกว่า 2 ครั้งใน 24 ชั่วโมง แต่อาการและผลเลือดยังไม่ดีขึ้น

อะไรคือสาเหตุที่ทำให้เกิดภาวะคีโตซีส

คีโตนเกิดจากการเผาผลาญไขมันเนื่องมาจากร่างกายไม่สามารถใช้น้ำตาลกลูโคสเป็นพลังงาน การพบคีโตนในเลือดแดงแสดงถึง

1. อินซูลินไม่พอ อาจจะเกิดจากลืมฉีด หรือภาวะที่ต้องการอินซูลินเพิ่ม เช่นเวลาเจ็บป่วย เมื่ออินซูลินไม่พอร่างกายจึงเผาไขมันเป็นพลังงาน
2. ได้อาหารไม่พอ เช่นเวลาเจ็บป่วยรับประทานอาหารไม่พอ
3. ระดับน้ำตาลในเลือดต่ำเกินไป ร่างกายก็เผาไขมันมาใช้เป็นพลังงาน

Hyperosmolar non-ketotic hyperglycemic coma

เป็นภาวะฉุกเฉินที่พบบ่อยในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่สองโดยเฉพาะผู้ป่วยสูงอายุ ผู้ป่วยจะมีระดับน้ำตาลสูงมากจนทำให้เกิดความข้นของเลือดสูง osmolarity ของเลือดเพิ่ม แต่ไม่มีภาวะกรดเกิดขึ้น ปัจจัยก่อเหตุมักจะเกิดจากการคุมเบาหวานไม่ดี ประกอบกับมีการติดเชื้อ ภาวะเครียดเกิดขึ้น เช่น กล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน เส้นโลหิตสมองแตก อุบัติเหตุที่รุนแรง และการผ่าตัดใหญ่ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดสูงมากจนเกิดอาการต่างๆ

ปัจจัยส่งเสริม

• เบาหวานคุมไม่ดีจากการที่รีบประทานอาหารมากเกินไป ขาดการออกกำลังกาย รับประทานหรือฉีดอินซูลินไม่สม่ำเสมอ

• มีการเจ็บป่วยรุนแรง เช่นโรคกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด ภาวะติดเชื้อ

• ได้รับยาต้านอินซูลิน เช่นสเตียรอยด์ ยาขับปัสสาวะ

อาการของผู้ป่วยมีอะไรบ้าง

 ผู้ป่วยเบาหวานที่ควบคุมระดับน้ำตาลไม่ดี จะมีอาการเตือนจากระดับน้ำตาลในเลือดสูงไก้แก่

• หิวน้ำมาก ดื่มน้ำบ่อย ปัสสาวะบ่อยมากโดยเฉพาะเวลากลางคืน

• อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย น้ำหนักลด

• ตามัว

• ผู้ป่วยจะเริ่มซึมจนกระทั่งหมดสติหรือบางรายอาจจะมีอาการชักกระตุก

การแก้ไข

หากท่านที่เป็นเบาหวานและมีอาการเตือนของน้ำตาลสูงให้ปฏิบัติดังนี้

• ดื่มน้ำมากๆ ซึ่งจะช่วยลดระดับน้ำตาลลง

• ตรวจหาระดับน้ำตาลในเลือดหรือปัสสาวะหากพบว่าสูงให้เพิ่มยา หรือพบแพทย์

• ถ้ามีอาการชักกระตุกเฉพาะที่หรือมีอาการซึม และมีระดับน้ำตาลในเลือดมากก็ให้พบแพทย์

การวินิจฉัย

• ระดับน้ำตาลในเลือดสูง 600มก.%
• serum osmolarity มากกว่า 340mOsm/Kg
• serum HCO3 >15 mEq/l
• serum ketone negative

                           serum osmolarity = 2[Na+K]+plasma glucose/18

การรักษา หลักการเหมือน DKA

การป้องกัน

• ควบคุมเบาหวานให้ดี โดยปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์อย่างเคร่งครัด ทั้งการควบคุมอาหาร การออกกำลังกาย การรับประทานยา

• ควรมีการตรวจระดับน้ำตาลในเลือดและปัสสาวะอย่างสม่ำเสมอ

• กรณีไม่สบายควรจะไปพบแพทย์ไม่ควรซื้อยารับประทานเอง และควรบอกแพทย์ว่าเป็นเบาหวาน

• อย่าหยุดยาฉีดหรือยารับประทานแม้ว่าท่านจะรับประทานอาหารได้น้อย

ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ [Hypoglycemia]

หมายถึงภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 50 มก.% พบได้บ่อย ส่วนใหญ่จะสัมพันธ์กับยาที่ใช้รักษาโรคเบาหวานไม่ว่ายาเม็ด หรือยาอินซูลิน ผู้ป่วยเกิดภาวะน้ำตาลต่ำเนื่องจากใช้ยาผิดหรือขนาดยามากเกินไป หรือยาเท่าเดิมแต่รับประทานอาหารน้อยลง เช่น เบื่ออาหาร คลื่นไส้อาเจียน ท้องเสีย หรือออกกำลังมากไปโดยที่ไม่ได้เตรียมตัวร่วงหน้า

กลุ่มเสี่ยง ได้แก่

• รายที่ได้รับการฉีดอินซูลิน โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลังการงดเว้นอาหาร หรือภายหลังการออกกำลังกาย
• กินยา sulfonylurea โดยเฉพาะอย่างยิ่งชนิดที่ออกฤทธิ์ยาว
• การงดเว้นอาหาร หรือกินอาหารน้อยลง กินผิดเวลา
• ออกกำลังเพิ่มมากกว่า
• การดื่มแอลกอฮอล์
• ผู้ป่วยสูงอายุ
• เป็นโรคตับ
• ได้รับยา beta-adrenergic blocker

ท่านจะทราบได้อย่างไรว่าเกิดภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ 

มีตั้งแต่เล็กน้อยจนหมดสติหรือชักได้ขึ้นกับระดับน้ำตาลที่ลง และอัตราความเร็วในการลดลง เริ่มต้นจะมีอาการใจสั่น ตัวสั่นหน้าซีด มือสั่น คล้ายจะเป็นลม ตามัวลง หิว ปวดศีรษะ เหงื่อออก สูญเสียสมาธิ สับสน ซึม หมดสติ หรือชัก ซึ่งทำให้เสียชีวิตได้ ระดับน้ำตาลที่ทำให้เกิดอาการดังกล่าวอยู่ระดับ 60 มก.อาการที่พบได้บ่อย

• รู้สึกไม่สบายเฉียบพลัน

• หิวมากมือสั่น

• เหงื่ออกมาก ตัวเย็น

• ใจสั่นหัวใจเต้นแรงและเร็ว

• ปวดศีรษะมึนงง เวียนศีรษะ หน้ามืด

• ตาลาย ตาพร่ามัว เห็นภาพซ้อน

• ความรู้สึกนึกคิดผิดไป สับสน เลอะเลือน

• พฤติกรรมหงุดหงิด ฉุนเฉียวง่าย

• หน้าซีดพูดไม่ชัด

• กรณีรุนแรงมากอาจจะมีอาการชัก

• ถ้าเกิดเวลากลางคืนผู้ป่วยอาจจะฝันร้าย ปวดศีรษะ เหงื่อออกมากขณะหลับ ตรวจน้ำตาลก่อนอาหารเช้าจะพบว่าต่ำ

การวินิจฉัย

  ถ้าหากมีอาการดังกล่าวให้ตรวจระดับน้ำตาลในเลือดหากพบว่าต่ำกว่า 50มก.ก็วินิจฉัยได้

การป้องกัน 

• ต้องตรวจหาระดับน้ำตาลอย่างสม่ำเสมอ 
• ต้องมีความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับการใช้ยา การกินอาหารให้ตรงเวลา รวมทั้งการออกกำลังกาย 
• มีความรู้เกี่ยวกับการแก้ปัญหาเบื้องต้น

การรักษา

• ถ้าผู้ป่วยไม่หมดสติก็ให้ดื่มน้ำผลไม้ครึ่งแก้ว หรือลูกอม 5-6ลูก หรือน้ำหวาน ตรวจน้ำตาลอีครั้งหลังจากได้ดื่มน้ำผลไม้แล้ว 15-20นาทีถ้ายังต่ำให้รับประทานหรือดื่มอีกครั้งถ้าไม่ดีขึ้นรีบไปพบแพทย์ถ้าสงสัยว่าน้ำตาลต่ำให้รักษาก่อน

• ถ้าผู้ป่วยหมดสติก็ให้กลูโคสฉีดเข้าเส้นเลือดดำ  ห้ามให้อาหารทางปาก ห้ามใส่นิ้วเข้าปากผู้ป่วยเนื่องจากผู้ป่วยอาจชักและกัดนิ้วได้จุดสำคัญที่ต้องคำนึงถึงคือ

1. จะต้องเฝ้าระวังอีก 2-5วันจึงจะปลอดภัยจากภาวะน้ำตาลต่ำ
2. จะต้องวิเคราะห์หาสาเหตุ และแก้ที่สาเหตุ เช่น ผู้ป่วยใช้ยาเกินขนาด หรือผู้ป่วยดื่มสุรามากเกินไป

การป้องกัน

• ควบคุมอาหารตามที่แพทย์แนะนำอย่างสม่ำเสมอ รับประทานอาหารให้ตรงเวลา และจำกัดอาหารแต่ละมื้อให้พอเหมาะไม่มากหรือน้อยเกนไป
• รับประทานยาหรือฉีดยาตามแพทย์สั่ง
• หากออกกำลังกายมากกว่าครึ่งชั่วโมงต้องได้รับอาหารว่างเสริม เช่น นมหนึ่งแก้ว หรือขนมแครกเกอร์ 1 แผ่นก่อนออกกำลัง
• ตรวจระดับน้ำตาลในเลือดอย่างสม่ำเสมอ
• หากต้องรับยาอื่นต้องปรึกษาแพทย์
• แจ้งเพื่อนร่วมงานและครอบครัวว่าท่านเป็นเบาหวานพร้อมทั้งวิธีช่วยเหลือเมื่อท่านเกิดอาการ
• ควรมีลูกอมพกติดตัว
• พกบัตรเบาหวานประจำตัว

 หน้าเริ่มต้น| ภาวะฉุกเฉิน |   โรคหัวใจ   |   โรคความดันโลหิตสูง  |  โรคไต  |  โรคตา  |  โรคปลายประสาทอักเสบ |  โรคเบาหวานกับเท้า