การตรวจปัสสาวะ

Urinalysis คืออะไร?

Urinalysis หรือการตรวจปัสสาวะทั่วไป ประกอบด้วยการตรวจ 3 ส่วนหลัก ได้แก่:

  1. ลักษณะของปัสสาวะ เช่น สี ความใส
  2. การตรวจทางเคมีด้วย dipstick เช่น Protein, Blood, Glucose, Ketone, Nitrite, Leukocyte esterase, pH และ Specific Gravity
  3. การตรวจตะกอนด้วยกล้องจุลทรรศน์ เช่น RBC, WBC, epithelial cells, casts และ crystals

การตรวจทั้งสามส่วนช่วยให้แพทย์เห็นภาพรวมของไตและระบบทางเดินปัสสาวะได้ดีกว่าการดูค่าใดค่าเดียว

ในใบ Urinalysis มีค่าอะไรบ้าง?

รายการ โดยทั่วไป ผลผิดปกติอาจบอกอะไร
Color / Appearance เหลือง ใสถึงขุ่นเล็กน้อย ความเข้มข้น เลือด ยา เม็ดเลือดขาว หรือผลึก
Specific Gravity ประมาณ 1.003–1.030 ภาวะสารน้ำและความสามารถในการทำให้ปัสสาวะเข้มหรือจาง
pH ประมาณ 4.5–8.0 อาหาร metabolism นิ่ว UTI หรือ tubular disorder บางชนิด
Protein Negative/Trace Proteinuria หรือความผิดปกติของไต
Blood Negative RBC, hemoglobin หรือ myoglobin
Glucose Negative Hyperglycemia, renal glycosuria หรือผลจาก SGLT2 inhibitor
Ketone Negative อดอาหาร คีโตเจนิก diet อาเจียน หรือ diabetic ketoacidosis
Nitrite Negative สนับสนุน bacterial UTI บางชนิด
Leukocyte Esterase Negative เม็ดเลือดขาว/การอักเสบหรือ UTI
Bilirubin Negative Conjugated bilirubin ในโรคตับหรือทางเดินน้ำดีบางชนิด

หมายเหตุ: ช่วงค่าปกติและวิธีรายงานอาจแตกต่างกันตามห้องปฏิบัติการ ให้ใช้ reference range ในใบผลตรวจเป็นหลัก

สีและลักษณะของปัสสาวะบอกอะไร?

ปัสสาวะปกติมักมีสีเหลืองอ่อนถึงเหลืองเข้ม สีที่เข้มขึ้นมักสัมพันธ์กับปัสสาวะที่เข้มข้นจากการดื่มน้ำน้อย แต่สีสามารถเปลี่ยนได้จากอาหาร ยา เลือด bilirubin หรือสารอื่น

ปัสสาวะขุ่นไม่ได้หมายถึงติดเชื้อเสมอไป เพราะอาจเกิดจาก crystals, mucus, epithelial cells หรือปัสสาวะที่เก็บไว้นานได้

สีปัสสาวะบอกอะไรได้บ้าง?

สีปัสสาวะช่วยให้ข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับภาวะน้ำ เลือด สารสีจากตับ อาหาร และยา แต่ ไม่สามารถใช้สีเพียงอย่างเดียววินิจฉัยโรคได้ หากสีผิดปกติและเป็นต่อเนื่อง ควรตรวจ Urinalysis เพื่อหาสาเหตุ

สีปัสสาวะ สาเหตุที่พบบ่อย สิ่งที่ควรคิดถึง
ใสหรือเหลืองอ่อน ดื่มน้ำมาก ปัสสาวะเจือจาง มักเป็นภาวะปกติ หากปัสสาวะใสมากตลอดร่วมกับปัสสาวะบ่อยมาก อาจต้องประเมินภาวะน้ำตาลสูงหรือความผิดปกติของการควบคุมน้ำ
เหลืองเข้ม ปัสสาวะเข้มข้นจากดื่มน้ำน้อยหรือเสียเหงื่อ นึกถึงภาวะขาดน้ำ โดยเฉพาะถ้ามีปากแห้ง เวียนศีรษะ หรือปัสสาวะน้อย
ชมพูหรือแดง เลือดในปัสสาวะ อาหารบางชนิด หรือยา นิ่ว การติดเชื้อ โรคของไต ต่อมลูกหมาก หรือเนื้องอกของระบบทางเดินปัสสาวะ หากเห็นเลือดชัดหรือพบซ้ำต้องหาสาเหตุ
น้ำตาลเข้ม สีชา หรือสีโคล่า เม็ดเลือดแดงที่เปลี่ยนสภาพ Hemoglobin Myoglobin หรือ bilirubin อาจพบใน ไตอักเสบ(glomerulonephritis),เม็ดเลือดแดงแตก (hemolysis),กล้ามเนื้อสลาย( rhabdomyolysis )หรือโรคตับ/ทางเดินน้ำดี ต้องตรวจ Blood, RBC และ bilirubin ประกอบ
ส้ม ปัสสาวะเข้ม ยาบางชนิด หรือ bilirubin ถ้ามีตัวเหลืองตาเหลืองร่วมด้วย ให้ประเมินโรคตับหรือการอุดกั้นทางเดินน้ำดี
เหลืองเข้ม อำพัน น้ำตาล หรือสีชา ปัสสาวะเข้มจากขาดน้ำ หรือมี conjugated bilirubin ในปัสสาวะ ถ้ามี ตัวเหลือง ตาเหลือง ร่วมด้วย ต้องคิดถึงโรคตับหรือการอุดกั้นทางเดินน้ำดี และตรวจ urine bilirubin ร่วมกับ liver function tests
เขียวหรือน้ำเงิน ยา สารสี หรือเชื้อแบคทีเรียบางชนิด พบไม่บ่อย ต้องดูประวัติยาและอาการติดเชื้อร่วมด้วย
ขาวขุ่นหรือน้ำนม เม็ดเลือดขาว crystals ไขมัน หรือสารปนเปื้อน อาจพบใน UTI หรือ crystalluria แต่ต้องดู microscopy เพื่อยืนยัน

อาการที่ควรพบแพทย์โดยเร็ว: ปัสสาวะแดงเห็นชัด มีลิ่มเลือด ปัสสาวะสีชา/โคล่าร่วมกับบวม ความดันสูง ปัสสาวะน้อยมาก หรือสีผิดปกติร่วมกับไข้ ปวดสีข้าง หรือดีซ่าน

หมายเหตุ: อาหารและยาหลายชนิดสามารถเปลี่ยนสีปัสสาวะได้ เช่น beetroot อาจทำให้ปัสสาวะออกแดง และยาบางชนิดทำให้เป็นสีส้มหรือเขียว จึงต้องดูประวัติร่วมกับผลตรวจปัสสาวะเสมอ

Specific Gravity คืออะไร?

Specific Gravity บอกความเข้มข้นของปัสสาวะ โดยทั่วไปมักอยู่ประมาณ 1.005–1.030 แต่ช่วงอ้างอิงอาจแตกต่างกันเล็กน้อยตามห้องปฏิบัติการ

ค่าที่สูงขึ้นพบได้เมื่อปัสสาวะเข้มข้น เช่น ภาวะขาดน้ำ หรือมี glucose/protein ในปัสสาวะ ส่วนค่าที่ต่ำพบได้เมื่อดื่มน้ำมาก หรือไตไม่สามารถทำให้ปัสสาวะเข้มได้ดี

หมายเหตุ: Specific Gravity ค่าเดียวไม่ใช้วินิจฉัยโรคไต ต้องดูร่วมกับอาการและผลตรวจอื่น

pH ของปัสสาวะหมายถึงอะไร?

pH ปัสสาวะมักอยู่ประมาณ 4.5–8.0 และเปลี่ยนตามอาหาร metabolism ยา และโรคบางชนิด

ปัสสาวะเป็นกรด

พบได้จากอาหารโปรตีนสูง ภาวะอดอาหาร ketoacidosis หรือความผิดปกติทาง metabolic บางชนิด

ปัสสาวะเป็นด่าง

พบได้จากอาหารบางชนิด การใช้ citrate ยาบางชนิด การติดเชื้อจาก bacteria ที่สร้าง urease หรือ distal renal tubular acidosis

pH มีความสำคัญโดยเฉพาะในการประเมิน นิ่วในไต เพราะนิ่วแต่ละชนิดสัมพันธ์กับสภาพกรดด่างของปัสสาวะต่างกัน

Protein ในปัสสาวะหมายถึงอะไร?

Dipstick urine protein ไวต่อ albumin มากที่สุด หากพบ protein ตั้งแต่ 1+ ขึ้นไปควรประเมินเพิ่มเติม โดยเฉพาะหากพบซ้ำ

สาเหตที่ทำให้เกิดโปรตีนในปัสสาวะ(Proteinuria) เกิดได้จาก:

  • โรคของ glomerulus
  • โรคไตจากเบาหวาน
  • โรคไตจากความดันโลหิตสูง
  • tubulointerstitial disease
  • การติดเชื้อ
  • ภาวะไข้
  • การออกกำลังกายหนัก
  • orthostatic proteinuria ในบางราย

เมื่อ dipstick พบ Protein ควรตรวจเชิงปริมาณด้วย UACR เพื่อประเมินว่ามี albumin รั่วมากเพียงใด

อ่านต่อ: UACR คืออะไร?

หมายเหตุ: Dipstick สามารถพลาด protein ชนิดอื่นที่ไม่ใช่ albumin เช่น light chains ได้ หากสงสัยโรคดังกล่าวต้องใช้การตรวจเฉพาะ

Blood ใน urine dipstick หมายถึงมีเลือดออกหรือไม่?

Dipstick blood ตรวจปฏิกิริยาที่เกิดจาก เม็ดเลือดแดง Hemoglobin หรือ Myoglobin ดังนั้นผล Blood positive ไม่ได้หมายความว่าจะต้องพบ RBC ในปัสสาวะทุกครั้ง

ถ้า dipstick พบ Blood ควรยืนยันด้วยการตรวจปัสสาวะด้วยกล้อง urine microscopy

การตรวจพบเม็ดเลือดแดงในปัสสาวะ ต้องหาสาเหตุ เช่น:

  • นิ่ว
  • UTI
  • โรค glomerulus
  • ต่อมลูกหมาก
  • เนื้องอกของระบบทางเดินปัสสาวะ
  • อุบัติเหตุหรือการออกกำลังกายหนัก

ผู้หญิงที่มีประจำเดือนควรแจ้งเจ้าหน้าที่ เพราะเลือดประจำเดือนสามารถปนเปื้อนตัวอย่างได้

Leukocyte Esterase และ Nitrite บอกว่าติดเชื้อหรือไม่?

Leukocyte Esterase

บ่งว่ามีเม็ดเลือดขาวหรือการอักเสบในปัสสาวะ พบได้ใน UTI แต่ไม่ได้จำเพาะต่อการติดเชื้อเพียงอย่างเดียว

Nitrite

Nitrite เกิดจากแบคทีเรียบางชนิดเปลี่ยน nitrate ในปัสสาวะเป็น nitrite ดังนั้น Nitrite positive สนับสนุน bacterial UTI โดยเฉพาะเมื่อมีอาการปัสสาวะแสบขัดหรือปัสสาวะบ่อย

Nitrite negative ไม่สามารถตัด UTI ได้ เพราะแบคทีเรียบางชนิดไม่สร้าง nitrite และปัสสาวะอาจอยู่ในกระเพาะปัสสาวะไม่นานพอให้เกิด nitrite

เมื่อผลและอาการไม่ชัด หรือเป็นการติดเชื้อซับซ้อน แพทย์อาจส่ง urine culture เพื่อหาเชื้อและเลือกยาปฏิชีวนะ

Glucose ในปัสสาวะหมายถึงเบาหวานหรือไม่?

โดยทั่วไปไม่ควรพบ glucose ในปัสสาวะในปริมาณมาก เมื่อระดับน้ำตาลในเลือดสูงเกินความสามารถของไตในการดูดกลับ glucose จะเริ่มออกมาในปัสสาวะ

หากพบ glucose ควรตรวจระดับน้ำตาลในเลือดและ HbA1c ตามความเหมาะสม

หมายเหตุ: ผู้ที่ใช้ยา SGLT2 inhibitor เช่นยารักษาเบาหวานและปกป้องไตบางชนิด จะมี glucose ในปัสสาวะจากกลไกของยา จึงไม่ควรใช้ urine glucose ตัดสินการควบคุมน้ำตาลในคนกลุ่มนี้

Ketone ในปัสสาวะหมายถึงอะไร?

Ketone เกิดเมื่อร่างกายใช้ไขมันเป็นแหล่งพลังงานมากขึ้น พบได้ใน:

  • อดอาหารหรือรับประทานอาหารได้น้อย
  • อาหาร ketogenic หรือ low carbohydrate มาก
  • อาเจียนต่อเนื่อง
  • ตั้งครรภ์บางช่วง
  • เบาหวานที่ขาด insulin โดยเฉพาะ diabetic ketoacidosis

ผู้ป่วยเบาหวานที่มี ketone ร่วมกับน้ำตาลสูง คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง หายใจเร็ว หรือซึม ต้องไปโรงพยาบาลทันที

Bilirubin และ Urobilinogen บอกอะไร?

Bilirubin

ปัสสาวะปกติไม่ควรมี conjugated bilirubin ในปริมาณที่ตรวจพบ หาก bilirubin เป็นบวกควรประเมินโรคตับหรือการอุดกั้นทางเดินน้ำดีร่วมกับผลเลือด

Urobilinogen

Urobilinogen สามารถพบในปัสสาวะได้ปริมาณเล็กน้อย ไม่ใช่ “ต้องเป็น Negative” ทุกกรณี

ค่าที่เพิ่มขึ้นพบได้ในภาวะ hemolysis หรือโรคตับบางชนิด ส่วนค่าที่ต่ำหรือไม่พบอาจเกิดได้เมื่อมีการอุดกั้นทางเดินน้ำดีบางกรณี

ในปัจจุบัน urobilinogen ใช้เป็นข้อมูลประกอบ ไม่ควรใช้แยกโรคตับหรือโรคเลือดจากค่าเดียว

การตรวจปัสสาวะด้วยกล้องจุลทรรศน์ดูอะไร?

Urine microscopy ใช้ดูเซลล์ casts crystals และสิ่งผิดปกติที่ dipstick บอกไม่ได้ทั้งหมด มีประโยชน์มากเมื่อพบ Blood, Protein หรือเม็ดเลือดขาวผิดปกติ

RBC ในปัสสาวะหมายถึงอะไร?

เม็ดเลือดแดงในปัสสาวะหรือ hematuria เกิดได้จากโรคหลายตำแหน่ง ตั้งแต่ glomerulus ไปจนถึงกระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะ

สาเหตุสำคัญ ได้แก่:

  • นิ่ว
  • UTI
  • glomerulonephritis
  • โรคไตบางชนิด
  • ต่อมลูกหมากโต
  • เนื้องอกของไตหรือทางเดินปัสสาวะ
  • อุบัติเหตุ

การพบ RBC ซ้ำโดยไม่มีสาเหตุชัดเจนต้องได้รับการประเมิน ไม่ควรสรุปว่าเกิดจากนิ่วเพียงอย่างเดียว

WBC ในปัสสาวะหมายถึงอะไร?

เม็ดเลือดขาวในปัสสาวะหรือ pyuria พบได้บ่อยใน UTI แต่เกิดได้จากการอักเสบที่ไม่ใช่ bacterial infection เช่น interstitial nephritis หรือการปนเปื้อนจากภายนอก

ดังนั้น WBC สูงต้องแปลผลร่วมกับอาการ Nitrite, Leukocyte esterase และ urine culture เมื่อมีข้อบ่งชี้

Epithelial Cells หมายถึงอะไร?

Epithelial cells มีหลายชนิดและมีความหมายต่างกัน

Squamous epithelial cells จำนวนมากมักบ่งว่าตัวอย่างปัสสาวะปนเปื้อนจากผิวหนังหรืออวัยวะเพศ และอาจต้องเก็บใหม่

Renal tubular epithelial cells หากพบมากในบริบทที่เหมาะสมสามารถสัมพันธ์กับ tubular injury ได้

Casts ในปัสสาวะคืออะไร?

Casts เป็นโครงรูปทรงกระบอกที่เกิดภายในท่อไต จึงมีประโยชน์มากในการบอกว่าโรคอาจเกิดจากเนื้อไตเอง

ชนิด Cast ความหมายที่พบบ่อย
Hyaline casts พบได้ในคนปกติ โดยเฉพาะหลังออกกำลังกาย ขาดน้ำ หรือใช้ยาขับปัสสาวะ
RBC casts สนับสนุน glomerular bleeding เช่น glomerulonephritis
WBC casts พบได้ใน pyelonephritis หรือ interstitial nephritis
Granular casts พบได้ใน tubular injury โดยเฉพาะ acute tubular injury
Waxy / Broad casts สัมพันธ์กับโรคไตเรื้อรังระยะมากหรือภาวะการไหลของปัสสาวะใน nephron ต่ำมาก

หมายเหตุ: ไม่ควรตีความ casts จากชนิดเดียวโดยไม่ดู eGFR, Creatinine, อาการ และ urine sediment อื่นร่วมกัน

Crystals ในปัสสาวะหมายถึงเป็นนิ่วหรือไม่?

ไม่เสมอไป crystals บางชนิดพบได้ในคนปกติ โดยเฉพาะเมื่อปัสสาวะเข้มข้นหรือเปลี่ยน pH หลังเก็บตัวอย่าง

crystals ที่พบได้ ได้แก่:

  • Calcium oxalate
  • Uric acid
  • Calcium phosphate
  • Triple phosphate / struvite

การพบ crystals ไม่เท่ากับการวินิจฉัยนิ่ว ต้องพิจารณาอาการ ประวัตินิ่ว imaging และการตรวจ metabolic stone workup เมื่อมีข้อบ่งชี้

ผล Urinalysis แบบไหนควรคิดถึงอะไร?

รูปแบบผลตรวจ สิ่งที่ควรคิดถึง
ตรวจพบโปรตีนและเลือด(Protein + Blood) คิดถึงโรค glomerulus มากขึ้น โดยเฉพาะถ้ามี RBC casts, eGFR ลดลง บวม หรือความดันสูง
Leukocyte esterase + Nitrite + WBC สนับสนุน bacterial UTI เมื่อมีอาการสอดคล้อง
ตรวจพบเลือดBlood + และเม็ดเลือดแดงRBC แต่ไม่มี Protein เด่น คิดถึงนิ่ว UTI หรือโรคทาง urologic ตามอายุและอาการ
Glucose + Ketone ต้องตรวจ blood glucose และประเมิน diabetic ketosis โดยเฉพาะหากมีอาการ
Protein มาก + eGFR ลดลง ต้องวัด UACR/UPCR และประเมินโรคไตอย่างเป็นระบบ

ถ้าผล Urinalysis ผิดปกติ ต้องทำอะไรต่อ?

พบ Protein

ตรวจ UACR เพื่อวัด albuminuria และดู eGFR ร่วมกัน

พบ Blood

ตรวจปัสสาวะโดยการส่องกล้อง urine microscopy เพื่อยืนยัน RBC และหาสาเหตุของ hematuria

พบ Leukocyte Esterase หรือ Nitrite

ถ้ามีอาการ UTI ให้ประเมินการติดเชื้อ และส่ง urine culture เมื่อมีข้อบ่งชี้

พบ Glucose

ตรวจ blood glucose และ HbA1c เว้นแต่มีเหตุอธิบายจาก SGLT2 inhibitor

พบ Casts ผิดปกติ

ประเมิน Creatinine, eGFR, UACR และโรคไตที่เป็นสาเหตุ โดยเฉพาะเมื่อเป็น RBC casts, WBC casts หรือ granular casts

สาระสำคัญ: Urinalysis เป็นจุดเริ่มต้นของการค้นหาความผิดปกติ แต่การวินิจฉัยต้องต่อยอดจาก “สิ่งที่พบ” ไม่ใช่อ่านผลแต่ละช่องแยกจากกัน

เก็บปัสสาวะอย่างไรให้ผลเชื่อถือได้?

โดยทั่วไปใช้วิธี midstream clean-catch คือทำความสะอาดบริเวณปากท่อปัสสาวะ ปัสสาวะทิ้งช่วงแรก แล้วเก็บปัสสาวะช่วงกลางลงในภาชนะที่เตรียมไว้

ควรส่งตรวจเร็วตามคำแนะนำของห้องปฏิบัติการ เพราะตัวอย่างที่ทิ้งไว้นานสามารถเปลี่ยน pH ทำให้ bacteria เพิ่ม เซลล์เสื่อม และ crystals เกิดขึ้นภายหลังได้

หากกำลังมีประจำเดือน ควรแจ้งเจ้าหน้าที่ เนื่องจากเลือดอาจปนในตัวอย่างและทำให้การแปลผลคลาดเคลื่อน

Urinalysis ปกติ แปลว่าไตปกติหรือไม่?

Urinalysis ปกติยังไม่สามารถยืนยันว่าไม่มีโรคไต เพราะ dipstick protein อาจไม่ไวพอที่จะตรวจ albumin ปริมาณน้อย

ผู้ที่มีเบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือมีความเสี่ยงโรคไตเรื้อรัง CKD ควรตรวจ UACR ร่วมกับ Creatinine/eGFR เพื่อประเมินทั้งความเสียหายและการกรองของไต

อ่านต่อ: ตรวจปัสสาวะดูโรคไตต้องตรวจอะไรบ้าง?

คำถามที่พบบ่อย

Protein Trace อันตรายไหม?

Trace ครั้งเดียวอาจเกิดจากปัสสาวะเข้ม ไข้ หรือการออกกำลังกาย หากพบซ้ำหรือมีความเสี่ยงโรคไตควรตรวจ UACR

Blood positive แต่ RBC ไม่พบ หมายถึงอะไร?

อาจเกิดจาก hemoglobin หรือ myoglobin หรือผลคลาดเคลื่อน จึงต้องดูบริบทและตรวจซ้ำเมื่อเหมาะสม

WBC ในปัสสาวะหมายถึงติดเชื้อแน่นอนหรือไม่?

ไม่แน่นอน WBC บอกการอักเสบและพบใน UTI ได้ แต่ยังมีสาเหตุอื่น เช่น interstitial nephritis หรือ contamination

Nitrite negative แปลว่าไม่มี UTI หรือไม่?

ไม่ใช่ แบคทีเรียบางชนิดไม่สร้าง nitrite และหากปัสสาวะอยู่ในกระเพาะปัสสาวะไม่นาน ผลอาจเป็นลบได้

Crystals หมายถึงเป็นนิ่วแล้วหรือไม่?

ไม่เสมอไป crystals พบในคนปกติได้ การวินิจฉัยนิ่วต้องดูอาการและ imaging ร่วมด้วย

เอกสารอ้างอิง

  1. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International. 2024;105(Suppl 4S):S117-S314.
  2. Hitzeman N, Greer D, Carpio E. Office-Based Urinalysis: A Comprehensive Review. American Family Physician. 2022;106(1):27-35.
  3. National Kidney Foundation. Albuminuria (Proteinuria).
  4. National Kidney Foundation. Albumin-to-Creatinine Ratio (ACR).

เรียบเรียงและทบทวนโดย: นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์, แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว

ทบทวนข้อมูลอ้างอิง: 14 ตุลาคม 2569

สถานะ: ร่างเพื่อการตรวจโดยแพทย์ ยังไม่ใช่เนื้อหาที่อนุมัติให้เผยแพร่

คำเตือนทางการแพทย์: ข้อมูลนี้จัดทำเพื่อการให้ความรู้ด้านสุขภาพ ผล Urinalysis ต้องแปลร่วมกับอาการ ผลเลือด ประวัติยา และโรคประจำตัว หากพบความผิดปกติควรปรึกษาแพทย์เพื่อหาสาเหตุและวางแผนตรวจเพิ่มเติม