ค่า Creatinine สูง eGFR ต่ำ เป็นโรคไตหรือยัง? คำตอบที่คนไข้ควรรู้

บทนำ

เวลาคนไข้ตรวจสุขภาพแล้วพบว่า ค่า Creatinine สูงขึ้น หรือ ค่า eGFR ลดลง คำถามแรกที่มักถามคือ

“หมอครับ ผมเป็นโรคไตแล้วหรือยัง?”เป็นปัญหาที่คนไข้กังวลเป็นอย่างมากลัวการฟอกเลือด แต่การจะบอกว่าเป็นโรคไตไหมเราจะไม่ควรสรุปจากผลเลือดครั้งเดียวเพราะค่าไตที่ผิดปกติอาจเกิดได้ทั้งแบบชั่วคราว และแบบเรื้อรัง สิ่งสำคัญคือ ต้องแยกให้ได้ก่อน

1. ค่า Creatinine เพิ่งสูงขึ้น หรือสูงมานานแล้ว
2. ค่า eGFR ลดลงครั้งเดียว หรือเป็นต่อเนื่องเกิน 3 เดือน
3. มีโปรตีนรั่วในปัสสาวะ เม็ดเลือดแดง หรือผลตรวจทางรังสีว่าเป็นโรคไตหรือไม่
4. ค่าไตกำลังคงที่ หรือแย่ลงเรื่อย ๆ

Creatinine สูง eGFR ต่ำ แปลว่าเป็นโรคไตทันทีไหม

คำตอบ:

ไม่เสมอไป

ถ้าค่า eGFR ต่ำกว่า 60 หรือ Creatinine สูงเพียงครั้งเดียว ยังไม่ควรสรุปว่าเป็นโรคไตเรื้อรังทันที

โรคไตเรื้อรังจะคิดถึงเมื่อมีความผิดปกติของไตต่อเนื่องอย่างน้อย 3 เดือน เช่น eGFR ต่ำกว่า 60 ต่อเนื่อง หรือมีโปรตีนรั่วในปัสสาวะ โดย KDIGO นิยาม CKD ว่าเป็นความผิดปกติของโครงสร้างหรือการทำงานของไตที่คงอยู่อย่างน้อย 3 เดือนและมีผลต่อสุขภาพ

National Kidney Foundation ก็อธิบายสำหรับประชาชนว่า eGFR ต่ำกว่า 60 นาน 3 เดือนขึ้นไป หรือมี uACR สูงกว่า 30 นาน 3 เดือนขึ้นไป เป็นสัญญาณของโรคไต

---

ผลตรวจไตผิดปกติครั้งเดียว ยังไม่เท่ากับโรคไตเรื้อรัง

ค่า Creatinine สูงขึ้น หรือ eGFR ลดลงเพียงครั้งเดียว ยังไม่พอที่จะสรุปว่าเป็นโรคไตเรื้อรังเสมอไป เพราะค่าไตอาจเปลี่ยนแปลงชั่วคราวจากภาวะขาดน้ำ ท้องเสีย ไข้ น้ำตาลสูง ยาบางชนิด หรือการเจ็บป่วยเฉียบพลัน

การจะวินิจฉัยว่าเป็นโรคไตเรื้อรัง ต้องมีความผิดปกติของไตต่อเนื่องนานกว่า 3 เดือน หรือมีหลักฐานไตบาดเจ็บ เช่น โปรตีนรั่วในปัสสาวะ

แบ่งเป็น:

ถ้าค่าไตเพิ่งผิดปกติ — ต้องประเมินภาวะไตบาดเจ็บเฉียบพลัน

หากผลเดิมยังปกติ แต่ครั้งนี้ Creatinine เพิ่มขึ้นหรือ eGFR ลดลงอย่างรวดเร็ว ต้องประเมินภาวะไตบาดเจ็บเฉียบพลัน ซึ่งอาจเกิดจากการขาดน้ำ การติดเชื้อ ความดันต่ำ ยาบางชนิด ทางเดินปัสสาวะอุดตัน หรือโรครุนแรงอื่น หากตรวจพบและแก้ไขสาเหตุได้เร็ว การทำงานของไตอาจฟื้นกลับได้บางส่วนหรือใกล้เคียงเดิม แต่ผลการฟื้นตัวแตกต่างกันในแต่ละคน และบางรายอาจมีการทำงานของไตลดลงหลงเหลืออยู่ เช็กด่วน! คุณมีประวัติหรืออาการเสี่ยงเหล่านี้ในรอบสัปดาห์ที่ผ่านมาหรือไม่

1. ประวัติการกินยาสารพิษทำลายไต (Nephrotoxins): แอบไปกินยาแก้ปวดกลุ่มอักเสบเกรดแรง (NSAIDs เช่น Ibuprofen, Naproxen, ยาชุด, ยาแก้ปวดข้อ), ยาลดกรดกระเพาะอาหารบางกลุ่ม หรือยาสมุนไพร/อาหารเสริมแปลกปลอมตามอินเทอร์เน็ตหรือไม่? สารเหล่านี้ทำให้หลอดเลือดไตหดเกร็งเฉียบพลันจนไตขาดเลือด

2. ร่างกายขาดน้ำและสูญเสียสารน้ำรุนแรง (Dehydration): มีอาการท้องเสีย ถ่ายเหลวรุนแรง หรือมีอาการคลื่นไส้อาเจียนหนักจนกินน้ำไม่ได้หรือไม่? สภาวะนี้ทำให้ปริมาตรน้ำเลี้ยงไตดิ่งร่วง ขยะครีอะตินีนจึงคั่งในเลือดทันที

3. มีภาวะความดันโลหิตต่ำ: ร่างกายมีอาการหน้ามืด มึนศีรษะ วูบเมื่อลุกขึ้นยืน หรือมีสภาวะความดันตกชั่วคราว ซึ่งทำให้แรงดันคั้นกรองในหน่วยไตหยุดชะงัก

4. สัญญาณเลือดออกในทางเดินอาหาร:"ถ่ายอุจจาระเป็นสีดำเหนียวคล้ายยางมะตอย (Melena)" หรือไม่? ภาวะนี้ชี้ว่าร่างกายกำลังเสียเลือดภายในอย่างรุนแรง ส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงไตดิ่งร่วงเฉียบพลัน

5. ปัสสาวะผิดปกติ: ปัสสาวะเป็นเลือด ปัสสาวะน้อยลง หรือปัสสาวะไม่ออก
6. น้ำตาลสูงมากจนปัสสาวะบ่อย
7. การติดเชื้อ
8. นิ่วหรือทางเดินปัสสาวะอุดตัน
9. ได้รับสารทึบรังสี เพิ่งได้รับสารทึบรังสี โดยเฉพาะเมื่อมีภาวะขาดน้ำหรือมีปัจจัยเสี่ยงต่อไต ควรแจ้งแพทย์เพื่อประเมินความสัมพันธ์กับค่าไต

ควรรีบพบแพทย์ หากค่า Creatinine เพิ่มขึ้นรวดเร็ว ปัสสาวะน้อยลงชัดเจน บวมมาก หอบเหนื่อย อาเจียนหรือท้องเสียจนดื่มไม่ได้ มีไข้ร่วมกับอาการซึม หน้ามืดหรือความดันต่ำ ปัสสาวะเป็นเลือด หรือสงสัยทางเดินปัสสาวะอุดตัน ไม่ควรรอให้ครบ 3 เดือน

หากค่าไตผิดปกติต่อเนื่องอย่างน้อย 3 เดือน ต้องประเมินโรคไตเรื้อรัง

กรณีที่ 1: Creatinine สูงแต่ค่อนข้างคงที่

เช่น

• 1.3 → 1.3 → 1.4 ในหลายเดือน

อาจเป็น CKD ที่ค่อนข้างนิ่ง เป้าหมายคือชะลอไม่ให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น

ควรทำ:

• คุมความดัน
• คุมน้ำตาล
• ลดเค็ม
• เลี่ยง NSAIDs
• ตรวจ UACR
• ติดตาม eGFR

กรณีที่ 2: Creatinine เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

เช่น

• 1.3 → 1.6 → 2.0

ต้องหาสาเหตุ เช่น

• ขาดน้ำ
• ยาแก้ปวด
• สมุนไพร
• การติดเชื้อ
• ทางเดินปัสสาวะอุดตัน
• น้ำตาลสูง
• ความดันคุมไม่ได้
• โปรตีนรั่วมาก
• โรคไตอักเสบ

---

ต้องตรวจอะไรต่อเมื่อค่าไตผิดปกติ

ควรตรวจ:

1. Creatinine/eGFR ซ้ำ
2. UACR
3. Urine analysis
4. ความดันโลหิต
5. น้ำตาลและ HbA1c
6. โพแทสเซียมและเกลือแร่
7. พิจารณาอัลตราซาวด์ไตถ้ามีข้อบ่งชี้

UACR มีความสำคัญ เพราะการประเมิน CKD ควรใช้ทั้ง eGFR และ albuminuria; บทความทบทวนใน JAMA ระบุว่า kidney profile test ของ National Kidney Foundation รวมทั้ง serum creatinine เพื่อประเมิน GFR และ urine ACR

ระหว่างรอตรวจซ้ำควรทำอย่างไร

• ดื่มน้ำพอเหมาะ ไม่ปล่อยให้ขาดน้ำ
• เลี่ยง NSAIDs
• งดสมุนไพรหรือยาลูกกลอนที่ไม่จำเป็น
• ลดเค็ม
• คุมความดัน
• คุมน้ำตาล
• นำผลเลือดเก่ามาเทียบ
• อย่ารีบงดโปรตีนรุนแรงเอง

---

ประโยคตอบคนไข้

“ค่า Creatinine ขึ้นและ eGFR ลดลงยังไม่ได้แปลว่าเป็นโรคไตเรื้อรังทันทีครับ เราต้องดูก่อนว่าค่านี้เพิ่งผิดปกติ หรือผิดปกติมาอย่างน้อย 3 เดือนแล้ว ถ้าเพิ่งเป็น อาจเกิดจากขาดน้ำ ยา น้ำตาลสูง หรือการเจ็บป่วยเฉียบพลัน ซึ่งบางครั้งแก้แล้วดีขึ้นได้ แต่ถ้าความผิดปกติคงอยู่อย่างน้อย 3 เดือน หรือมีผลตรวจเดิม ภาพตรวจไต หรือหลักฐานอื่นยืนยันว่าเป็นความผิดปกติเรื้อรัง จึงจะเข้าเกณฑ์โรคไตเรื้อรังครับ

---

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ Creatinine และ eGFR

1. ค่า Creatinine สูง eGFR ต่ำ เป็นโรคไตไหม?

ยังไม่เสมอไป ต้องเปรียบเทียบกับผลเดิม ประเมินว่าความผิดปกติคงอยู่อย่างน้อย 3 เดือนหรือไม่ และตรวจปัสสาวะ UACR ร่วมด้วย

2. eGFR ต่ำกว่า 60 ต้องตกใจไหม?

ยังไม่ควรตกใจ แต่ควรตรวจซ้ำ ถ้าต่ำกว่า 60 ต่อเนื่องอย่างน้อย 3 เดือนจึงเข้าเกณฑ์โรคไตเรื้อรัง

3. ค่าไตลดลงชั่วคราวเกิดจากอะไรได้บ้าง?

ขาดน้ำ ท้องเสีย อาเจียน ไข้ น้ำตาลสูงมาก ยาแก้ปวด NSAIDs สมุนไพร การติดเชื้อ หรือทางเดินปัสสาวะอุดตัน

4. ถ้า Creatinine เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ต้องทำอย่างไร?

ต้องรีบหาสาเหตุ เพราะอาจมีปัจจัยที่ทำให้ไตทรุดเร็ว เช่น ยา ขาดน้ำ อุดตัน ความดันหรือน้ำตาลคุมไม่ได้ หรือโปรตีนรั่วมาก

5. ต้องตรวจ UACR ทำไม?

เพราะ UACR ช่วยบอกว่าตัวกรองไตมีโปรตีนรั่วหรือไม่ บางคน eGFR ยังลดไม่มากแต่มีโปรตีนรั่ว ซึ่งเป็นสัญญาณสำคัญของโรคไต

เอกสารอ้างอิง

1. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International. 2024;105(Suppl 4S):S117–S314. อ่านแนวทาง KDIGO 2024
2. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). KDIGO Clinical Practice Guideline for Acute Kidney Injury. Kidney International Supplements. 2012;2:1–138. อ่านแนวทางภาวะไตบาดเจ็บเฉียบพลัน
3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Quick Reference on UACR and GFR. National Institutes of Health. ข้อมูลการใช้ eGFR และ UACR
4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Chronic Kidney Disease Tests and Diagnosis. National Institutes of Health. การตรวจวินิจฉัยโรคไตเรื้อรัง
5. National Kidney Foundation. Estimated Glomerular Filtration Rate (eGFR). ความหมายและการแปลผล eGFR

---

⚠️ คำเตือนทางการแพทย์ (Medical Disclaimer): บทความและข้อมูลสุขภาพบนเว็บไซต์นี้ จัดทำขึ้นโดยอายุรแพทย์เพื่อวัตถุประสงค์ในการให้ความรู้และเป็นข้อมูลเบื้องต้นเท่านั้น ไม่สามารถใช้ทดแทนการปรึกษา การตรวจวินิจฉัย หรือการรักษาจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญได้ ภาวะโรคและความเจ็บป่วยของแต่ละบุคคลมีความแตกต่างกัน หากท่านมีความกังวลหรือมีอาการผิดปกติ โปรดพบแพทย์เพื่อรับการตรวจรักษาอย่างถูกต้องและปลอดภัย

ทบทวนวันที่ 27 กรกฎาคม2569

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์,แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว