UACR กับ UPCR ต่างกันอย่างไร? ตรวจโปรตีนในปัสสาวะควรใช้ค่าไหน

เมื่อผลตรวจปัสสาวะพบว่า มีโปรตีนรั่ว หลายคนจะพบคำว่า UACR หรือ UPCR และสงสัยว่าทำไมต้องมีการตรวจถึงสองชนิด ทั้งสองค่าตรวจโปรตีนในปัสสาวะเหมือนกัน แต่ ไม่ได้วัดสิ่งเดียวกันและไม่ได้ใช้แทนกันทุกกรณี

คำตอบสั้น ๆ คือ UACR วัดเฉพาะอัลบูมิน ส่วน UPCR วัดโปรตีนทั้งหมดในปัสสาวะ

สำหรับผู้ใหญ่ที่ต้องการค้นหาความเสียหายของไตระยะแรก โดยเฉพาะผู้ที่มีเบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือมีความเสี่ยง CKD UACR เป็นการตรวจหลัก ส่วน UPCR มีประโยชน์เมื่อแพทย์ต้องการทราบปริมาณโปรตีนทั้งหมด หรือสงสัยว่ามีโปรตีนชนิดอื่นนอกจาก albumin รั่วออกมาในปัสสาวะ

UACR กับ UPCR ต่างกันอย่างไร?

หัวข้อ UACR UPCR
ชื่อเต็ม Urine Albumin-to-Creatinine Ratio Urine Protein-to-Creatinine Ratio
วัดอะไร Albumin โปรตีนทั้งหมด
จุดเด่น ตรวจพบ albuminuria ระดับต่ำได้ดี บอกปริมาณ total proteinuria
เหมาะสำหรับ คัดกรองและติดตาม CKD โดยเฉพาะในเบาหวานและความดันโลหิตสูง โรคที่มี proteinuria มาก โรค glomerulus และภาวะที่อาจมี non-albumin protein
ผลที่รายงาน โดยทั่วไป mg/g โดยทั่วไป mg/g หรือ g/g
ต้องเก็บ 24 ชั่วโมงหรือไม่ โดยทั่วไปไม่ต้อง โดยทั่วไปไม่ต้อง

ทำไมจึงต้องหารด้วย Creatinine?

ความเข้มข้นของปัสสาวะแต่ละครั้งไม่เท่ากัน หากดื่มน้ำมาก ปัสสาวะจะเจือจาง หากดื่มน้ำน้อย ปัสสาวะจะเข้มข้น การรายงานเฉพาะปริมาณ albumin หรือ protein ต่อปริมาตรปัสสาวะจึงอาจทำให้แปลผลผิดได้

การนำค่าของ albumin หรือ protein มาเปรียบเทียบกับ urine creatinine ช่วยปรับผลจากความเข้มข้นหรือความเจือจางของปัสสาวะ จึงสามารถใช้ตัวอย่างปัสสาวะเพียงครั้งเดียวหรือ spot urine ในผู้ป่วยส่วนใหญ่ได้

UACR คำนวณอย่างไร?

UACR คำนวณจาก:

UACR = Urine Albumin ÷ Urine Creatinine

โดยทั่วไปห้องปฏิบัติการจะคำนวณและรายงานผลให้เป็น mg/g ผู้ป่วยจึงไม่จำเป็นต้องนำตัวเลขมาคำนวณเอง

ตัวอย่างเช่น หากห้องปฏิบัติการรายงาน UACR = 80 mg/g ผลนี้อยู่ในกลุ่ม A2 albuminuria

UPCR คำนวณอย่างไร?

UPCR คำนวณในลักษณะเดียวกัน:

UPCR = Urine Total Protein ÷ Urine Creatinine

ค่าที่ได้สะท้อนปริมาณ โปรตีนทั้งหมด ที่ขับออกทางปัสสาวะ ไม่ได้จำกัดเฉพาะ albumin

ในผู้ใหญ่ spot UPCR มีความสัมพันธ์กับปริมาณ protein ที่ขับออกตลอด 24 ชั่วโมง จึงใช้ประเมิน proteinuria โดยไม่ต้องเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมงในผู้ป่วยส่วนใหญ่

ทำไมการคัดกรอง CKD จึงนิยมใช้ UACR?

โรคไตจำนวนมาก โดยเฉพาะโรคไตจากเบาหวานและความดันโลหิตสูง สามารถทำให้ albumin เริ่มรั่วออกมาในปัสสาวะตั้งแต่ระยะที่ eGFR ยังไม่ลดลงมาก

UACR สามารถวัด albumin ในระดับต่ำได้ดีกว่าการวัด total protein จึงเหมาะสำหรับค้นหา albuminuria ระยะแรก

แนวทาง KDIGO จึงให้ความสำคัญกับ UACR เป็นการตรวจหลักในการประเมิน albuminuria ในผู้ใหญ่

ค่า UACR แปลผลอย่างไร?

UACR กลุ่ม ความหมาย
<30 mg/g A1 ปกติถึงเพิ่มขึ้นเล็กน้อย
30–300 mg/g A2 Albuminuria เพิ่มขึ้นปานกลาง
>300 mg/g A3 Albuminuria เพิ่มขึ้นมาก

UACR ตั้งแต่ 30 mg/g ขึ้นไปถือว่าผิดปกติ หากความผิดปกตินี้เป็นต่อเนื่องอย่างน้อย 3 เดือน สามารถเป็นหลักฐานของโรคไตเรื้อรังได้ แม้ eGFR จะยังมากกว่า 60 mL/min/1.73 m²

หมายเหตุ: ผลผิดปกติครั้งเดียวไม่ควรวินิจฉัย CKD ทันที เพราะ albuminuria สามารถเพิ่มขึ้นชั่วคราวจากการออกกำลังกายหนัก ไข้ การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ หรือความเจ็บป่วยเฉียบพลันได้

ค่า UPCR แปลผลอย่างไร?

UPCR ใช้ประเมิน ปริมาณโปรตีนทั้งหมดที่ขับออกทางปัสสาวะ และมีประโยชน์มากในการติดตามโรคที่มี proteinuria

โดยทั่วไป UPCR ต่ำประมาณ 150–200 mg/g มักอยู่ในช่วงที่ไม่พบ proteinuria ที่มีนัยสำคัญ แต่ค่าอ้างอิงควรใช้ตามห้องปฏิบัติการและบริบทของผู้ป่วย

เมื่อ UPCR สูงขึ้น แสดงว่ามี total protein excretion เพิ่มขึ้น แต่ UPCR เพียงค่าเดียวไม่ได้บอกว่าโปรตีนนั้นเป็น albumin หรือโปรตีนชนิดอื่น

เมื่อไรควรเลือกตรวจ UACR?

UACR เหมาะเป็นพิเศษในสถานการณ์ต่อไปนี้:

  • ผู้ป่วยเบาหวาน
  • ผู้ป่วยความดันโลหิตสูง
  • ผู้ที่มีความเสี่ยงโรคไตเรื้อรัง
  • การประเมิน CKD ร่วมกับ eGFR
  • การประเมินความเสี่ยงต่อการดำเนินของโรคไต
  • การติดตามผลของการรักษาที่มุ่งลด albuminuria

UACR ไม่ได้ใช้เฉพาะผู้ป่วยเบาหวาน แต่เป็นตัวชี้วัดสำคัญของความเสียหายของไตและความเสี่ยงของ CKD ในผู้ใหญ่โดยทั่วไป

เมื่อไรควรเลือกตรวจ UPCR?

UPCR มีประโยชน์เมื่อแพทย์ต้องการประเมิน total proteinuria เช่น:

  • Urinalysis พบ protein ปริมาณมาก
  • สงสัย glomerulonephritis
  • Nephrotic syndrome
  • Lupus nephritis
  • โรคไตที่ต้องติดตามปริมาณ proteinuria
  • สงสัยว่ามีโปรตีนชนิดอื่นนอกจาก albumin

ในโรค glomerular บางชนิด การติดตาม total proteinuria ด้วย UPCR สามารถใช้ประเมินการตอบสนองต่อการรักษาได้

ถ้า UACR สูงมาก ต้องตรวจ UPCR ทุกคนหรือไม่?

ไม่จำเป็นทุกคน ค่า UACR สูงสามารถใช้ประเมิน albuminuria และความเสี่ยง CKD ได้โดยตรงอยู่แล้ว

แพทย์จะเพิ่ม UPCR เมื่อจำเป็นต้องทราบ โปรตีนทั้งหมด เช่น มี proteinuria มาก สงสัย glomerular disease หรือผลตรวจบ่งชี้ว่าอาจมีโปรตีนชนิดอื่นร่วมด้วย

ถ้า UPCR สูง แต่ UACR ไม่สูงตาม ต้องคิดถึงอะไร?

นี่เป็นจุดที่การตรวจสองชนิดร่วมกันมีประโยชน์มาก

เพราะ:

UPCR = albumin + non-albumin proteins

ดังนั้นหาก UPCR สูงมาก แต่ UACR สูงเพียงเล็กน้อย แสดงว่าโปรตีนส่วนหนึ่งในปัสสาวะอาจไม่ใช่ albumin

สถานการณ์นี้อาจพบใน:

  • โรคของ renal tubules ที่มี tubular proteinuria
  • ภาวะ overflow proteinuria
  • monoclonal light chains เช่นใน plasma cell disorders

แพทย์อาจพิจารณาการตรวจเพิ่มเติม เช่น serum และ urine protein electrophoresis หรือ immunofixation ตามความเหมาะสม

หมายเหตุ: ความแตกต่างระหว่าง UACR และ UPCR เป็นเพียงเบาะแส ไม่สามารถใช้วินิจฉัย monoclonal protein disease จากอัตราส่วนสองค่านี้เพียงอย่างเดียว

UACR และ UPCR เปลี่ยนแทนกันโดยใช้สูตรได้หรือไม่?

ไม่ควรแปลง UACR เป็น UPCR หรือ UPCR เป็น UACR ด้วยสูตรตายตัว เพราะสัดส่วนของ albumin ต่อ total protein แตกต่างกันตามชนิดและความรุนแรงของโรคไต

ตัวอย่างเช่น glomerular disease มักมี albumin เป็นองค์ประกอบสำคัญของ proteinuria ขณะที่ tubular หรือ overflow proteinuria อาจมี non-albumin protein เป็นสัดส่วนมากกว่า

ดังนั้นหากต้องการรู้ albumin ให้ตรวจ UACR และหากต้องการรู้ total protein ให้ตรวจ UPCR โดยตรง

UACR หรือ UPCR ต้องใช้ปัสสาวะแรกตอนเช้าหรือไม่?

สามารถใช้ spot urine ได้ แต่ปัสสาวะแรกตอนเช้าเป็นตัวอย่างที่เหมาะสมเมื่อทำได้ เพราะลดความแปรปรวนที่เกิดจากกิจกรรมและความเข้มข้นของปัสสาวะระหว่างวัน

หากไม่สามารถเก็บ first morning urine ได้ สามารถใช้ random spot urine ได้ในเวชปฏิบัติ

ต้องเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมงหรือไม่?

โดยทั่วไปไม่จำเป็น ทั้ง UACR และ UPCR จาก spot urine สามารถใช้ประเมิน albuminuria หรือ proteinuria ได้ในผู้ป่วยส่วนใหญ่

การเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมงหรือ timed collection ใช้เมื่อแพทย์ต้องการวัดปริมาณ protein หรือ albumin อย่างแม่นยำมากขึ้น หรือเมื่อผล spot urine ไม่สอดคล้องกับภาพทางคลินิก

ผล UACR หรือ UPCR สูงครั้งเดียว ต้องทำอย่างไร?

ก่อนสรุปว่าเป็นโรคไต ต้องพิจารณาว่ามีปัจจัยที่ทำให้ proteinuria เพิ่มขึ้นชั่วคราวหรือไม่ เช่น:

  • ออกกำลังกายหนัก
  • มีไข้
  • ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ
  • ความเจ็บป่วยเฉียบพลัน
  • เลือดปนในตัวอย่างปัสสาวะ

หากผลผิดปกติและไม่มีภาวะเร่งด่วน แพทย์จะพิจารณาตรวจซ้ำเพื่อยืนยันความต่อเนื่องของความผิดปกติ

ตัวอย่างการเลือกใช้ UACR และ UPCR

สถานการณ์ การตรวจที่เหมาะสม เหตุผล
ผู้ป่วยเบาหวานมาตรวจประจำปี UACR ค้นหา albuminuria ระยะแรก
ผู้ป่วยความดันสูง ต้องการคัดกรอง CKD UACR + eGFR ประเมินทั้งความเสียหายและการกรองของไต
Urinalysis พบ Protein 3+ UACR และ/หรือ UPCR ตามบริบท ยืนยันและวัดปริมาณ proteinuria
สงสัย Nephrotic syndrome UPCR ประเมิน total proteinuria
ติดตาม Lupus nephritis UPCR ติดตามปริมาณ proteinuria ตามแนวทางของโรค
UPCR สูงมาก แต่ UACR ต่ำกว่าที่คาด ตรวจหา non-albumin protein เพิ่ม อาจมี tubular หรือ overflow proteinuria

สรุป UACR กับ UPCR แบบง่ายที่สุด

UACR ถามว่า “มี albumin รั่วจากไตหรือไม่ และรั่วมากแค่ไหน?”

UPCR ถามว่า “มีโปรตีนทั้งหมดรั่วออกมาเท่าไร?”

สำหรับการตรวจค้นหาโรคไตในผู้ใหญ่ โดยเฉพาะผู้ที่มีเบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือมีความเสี่ยง CKD ให้คิดถึง UACR ก่อน

เมื่อพบ proteinuria มาก สงสัย glomerular disease หรือต้องการประเมิน total protein ให้พิจารณา UPCR

และหาก UPCR สูงแต่ UACR ไม่สูงตามสัดส่วน ต้องคิดต่อว่า อาจมีโปรตีนชนิดอื่นที่ไม่ใช่ albumin

สำหรับผู้ป่วยเบาหวาน การตรวจคัดกรองประจำปีจะเริ่มต้นด้วย UACR เสมอ เพราะเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการตรวจจับความผิดปกติตั้งแต่เนิ่นๆ ส่วน UPCR จะมีบทบาทเสริมเข้ามาในกรณีที่ตรวจพบความผิดปกติที่รุนแรงแล้ว หรือเมื่อแพทย์ต้องการข้อมูลเกี่ยวกับโปรตีนชนิดอื่นๆ

คำถามที่พบบ่อย

UACR กับ UPCR อันไหนดีกว่ากัน?

ไม่มีค่าใดดีกว่าทุกกรณี สำหรับการค้นหา albuminuria และประเมิน CKD ในผู้ใหญ่ UACR เป็นการตรวจหลัก ส่วน UPCR เหมาะกับการวัด total proteinuria และโรคไตบางชนิด

ตรวจ UACR แล้วต้องตรวจ UPCR ด้วยหรือไม่?

ไม่จำเป็นทุกคน หาก UACR ให้ข้อมูลเพียงพอต่อการประเมิน CKD ก็ไม่จำเป็นต้องตรวจ UPCR เพิ่ม แพทย์จะสั่ง UPCR เมื่อจำเป็นต้องทราบ total protein หรือสงสัย non-albumin protein

UACR ปกติ แต่มี protein ใน dipstick ได้หรือไม่?

เป็นไปได้ หากโปรตีนที่ตรวจพบส่วนหนึ่งไม่ใช่ albumin หรือเกิดจากความแตกต่างของวิธีตรวจ ควรประเมินผลซ้ำและพิจารณา UPCR หรือการตรวจเพิ่มเติมตามบริบท

UPCR สูงแปลว่าเป็น CKD หรือไม่?

UPCR สูงบอกว่ามี proteinuria แต่การวินิจฉัย CKD ต้องพิจารณาความต่อเนื่องของความผิดปกติ การทำงานของไต และหลักฐานอื่นร่วมด้วย

ทำไมต้องดู eGFR ร่วมด้วย?

เพราะ UACR หรือ UPCR บอกความผิดปกติของโปรตีนในปัสสาวะ ส่วน eGFR บอกความสามารถในการกรองของไต การประเมิน CKD จึงควรดูทั้งสองด้านร่วมกัน

อ่านต่อ

เอกสารอ้างอิง

  1. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International. 2024;105(Suppl 4S):S117–S314.
  2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Assess Urine Albumin.
  3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Chronic Kidney Disease Tests and Diagnosis.
  4. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). Clinical Practice Guideline for the Management of Glomerular Diseases.

เรียบเรียงและทบทวนโดย: นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์, แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว

ทบทวนข้อมูลอ้างอิง: 19 ตุลาคม 2569

สถานะ: ร่างเพื่อการตรวจโดยแพทย์ ยังไม่ใช่เนื้อหาที่อนุมัติให้เผยแพร่