UPCR คืออะไร?

UPCR คืออะไร?

UPCR ย่อมาจาก Urine Protein-to-Creatinine Ratio บางใบผลตรวจอาจเขียนว่า PCR, urine PCR, protein/creatinine ratio หรือ urine protein creatinine ratio

การตรวจประกอบด้วยการวัดสองค่าในปัสสาวะตัวอย่างเดียว คือ

• Urine protein — โปรตีนทั้งหมดในปัสสาวะ
• Urine creatinine — creatinine ในปัสสาวะ

จากนั้นห้องปฏิบัติการจะคำนวณเป็นอัตราส่วน เพื่อช่วยลดผลกระทบจากความเข้มข้นหรือความเจือจางของปัสสาวะ

เช่น หากคนหนึ่งดื่มน้ำมาก ปัสสาวะอาจเจือจางและ urine protein concentration ดูต่ำ แต่การนำโปรตีนมาเทียบกับ creatinine ช่วยให้ประเมินปริมาณโปรตีนที่รั่วได้แม่นยำกว่าการดู urine protein concentration เพียงค่าเดียว

ทำไมต้องนำโปรตีนมาหารด้วย Creatinine?

ความเข้มข้นของปัสสาวะแตกต่างกันมาก ตามปริมาณน้ำที่ดื่ม เหงื่อ ยาขับปัสสาวะ และช่วงเวลาที่เก็บตัวอย่าง

Creatinine ถูกขับออกทางปัสสาวะอย่างค่อนข้างสม่ำเสมอในแต่ละวัน ดังนั้นการใช้อัตราส่วน protein/creatinine จึงช่วยปรับผลตามความเข้มข้นของปัสสาวะ

ในผู้ป่วยทั่วไป UPCR จากปัสสาวะตัวอย่างเดียว โดยเฉพาะปัสสาวะแรกตอนเช้า สามารถใช้ประมาณปริมาณ proteinuria ได้ดี และสะดวกกว่าการเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมง

UPCR ต่างจาก UACR อย่างไร?

ตามแนวทาง KDIGO 2024 ในผู้ใหญ่ที่ต้องการตรวจ albuminuria UACR เป็นการตรวจที่เลือกก่อน

แต่หากต้องการวัด total urinary protein ให้ใช้ UPCR/PCR เป็นการตรวจเชิงปริมาณ

อ่านเพิ่มเติม: UACR คืออะไร และค่า A1 A2 A3 แปลผลอย่างไร

ใครควรตรวจ UPCR?

แพทย์อาจเลือกตรวจ UPCR เมื่อ

• แถบตรวจปัสสาวะพบ protein positive
• พบ proteinuria ต่อเนื่องและต้องการวัดปริมาณ
• สงสัย glomerular disease เช่น IgA nephropathy หรือ glomerulonephritis
• สงสัย nephrotic syndrome
• ต้องการติดตามปริมาณ proteinuria หลังเริ่มการรักษา
• พบ proteinuria มากกว่าที่ระดับ albuminuria จาก UACR จะอธิบายได้
• สงสัยว่ามี non-albumin protein ในปัสสาวะ
• แพทย์ต้องการประเมิน total protein excretion โดยไม่เก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมง

ในเด็ก UPCR มีบทบาทมากขึ้น เพราะโรคไตบางชนิดในเด็กอาจมี tubular proteinuria ซึ่งการตรวจเฉพาะ albumin อาจตรวจไม่พบทั้งหมด

การตรวจ UPCR ทำอย่างไร?

โดยทั่วไปใช้ปัสสาวะตัวอย่างเดียว ไม่จำเป็นต้องเก็บปัสสาวะครบ 24 ชั่วโมง

เมื่อทำได้ควรใช้ ปัสสาวะแรกหลังตื่นนอน (first morning void) เพราะช่วยลดความแปรปรวนจากกิจกรรม การออกกำลังกาย และการเปลี่ยนแปลงระหว่างวัน

ก่อนเก็บปัสสาวะควรรู้อะไร?

ปัจจัยบางอย่างสามารถทำให้ UPCR สูงชั่วคราว เช่น

• ออกกำลังกายหนักก่อนตรวจ
• มีไข้หรือเจ็บป่วยเฉียบพลัน
• การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ
• มีเลือดปนในปัสสาวะ
• มีประจำเดือน

หากมีปัจจัยเหล่านี้ แพทย์อาจให้ตรวจซ้ำหลังภาวะดังกล่าวหายแล้ว

ค่า UPCR แปลผลอย่างไร?

UPCR อาจรายงานในหน่วย mg/g, mg/mmol หรือบางแห่งใช้ g/g จึงควรตรวจหน่วยในใบผลเลือดก่อนเสมอ

ข้อสำคัญ: ต่างจาก UACR ซึ่ง KDIGO แบ่งเป็น A1, A2 และ A3 อย่างชัดเจน UPCR ไม่ควรถูกนำไปแบ่งเป็น A1/A2/A3 เพราะหมวดดังกล่าวเป็น albuminuria categories ไม่ใช่ total protein categories

UPCR สูงเกิดจากอะไร?

สาเหตุแบ่งได้หลายกลุ่ม

1. โรคของตัวกรองไตหรือ Glomerular disease

ตัวอย่างเช่น

• Diabetic kidney disease
• IgA nephropathy
• Focal segmental glomerulosclerosis (FSGS)
• Membranous nephropathy
• Lupus nephritis
• Minimal change disease
• Glomerulonephritis ชนิดต่าง ๆ

2. โรคของท่อไตหรือ Tubular proteinuria

หากท่อไตไม่สามารถดูดกลับโปรตีนโมเลกุลขนาดเล็กได้ตามปกติ อาจเกิด proteinuria โดยที่สัดส่วน albumin ไม่สูงมาก

ในกรณีนี้ UPCR อาจมีประโยชน์มากกว่า การดู UACR เพียงอย่างเดียว

3. Overflow proteinuria

เกิดจากการมีโปรตีนบางชนิดในเลือดมากผิดปกติ จนไตกรองออกมาปริมาณมาก เช่น

• monoclonal light chains ใน plasma cell disorders
• myoglobin จากการสลายตัวของกล้ามเนื้อ
• hemoglobin จาก intravascular hemolysis

บางกรณี UACR อาจไม่สูงมาก แต่ UPCR สูงอย่างชัดเจน เพราะโปรตีนที่รั่วไม่ใช่ albumin เป็นหลัก

UPCR สูงครั้งเดียว แปลว่าเป็นโรคไตหรือไม่?

ไม่จำเป็นเสมอไป

Proteinuria สามารถเพิ่มขึ้นชั่วคราวจาก

• ออกกำลังกายหนัก
• ไข้
• การติดเชื้อ
• การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ
• เลือดในปัสสาวะ
• การเจ็บป่วยเฉียบพลันบางชนิด

ดังนั้นผล UPCR ที่สูงผิดปกติ โดยเฉพาะหากไม่สอดคล้องกับอาการหรือผลตรวจอื่น อาจต้องตรวจซ้ำ

สำหรับการประเมิน CKD สิ่งสำคัญคือดูว่า proteinuria หรือ kidney damage คงอยู่นานอย่างน้อย 3 เดือนหรือไม่ ร่วมกับการประเมิน eGFR และ UACR

หาก UPCR สูง ควรตรวจอะไรต่อ?

การพบ UPCR สูงเป็นจุดเริ่มต้นของการค้นหาสาเหตุ ไม่ใช่ชื่อโรค

แพทย์มักพิจารณาข้อมูลต่อไปนี้

1. ตรวจปัสสาวะซ้ำ เพื่อดูว่าเป็น persistent proteinuria หรือไม่
2. ตรวจ UACR เพื่อดูว่าโปรตีนที่รั่วเป็น albumin มากเพียงใด
3. Urinalysis และ urine microscopy เพื่อหาเลือด เม็ดเลือดแดง casts เม็ดเลือดขาว หรือสิ่งผิดปกติอื่น
4. Creatinine และ eGFR เพื่อประเมินการทำงานของไต
5. วัดความดันโลหิต
6. ตรวจระดับน้ำตาลและ HbA1c หากเป็นหรือเสี่ยงเบาหวาน
7. ตรวจ serum albuminโดยเฉพาะเมื่อ proteinuria สูงหรือมีอาการบวม
8. ตรวจเลือดเฉพาะโรค เช่น ANA, complement, hepatitis,monoclonal protein หรือการตรวจอื่นเมื่อมีข้อบ่งชี้
9. Ultrasound ไตหากต้องประเมินโครงสร้างไต
10. Kidney biopsyในผู้ป่วยบางรายที่สงสัย glomerular diseaseและผลการตรวจจะเปลี่ยนแนวทางรักษา

Nephrotic-range proteinuria คืออะไร?

คำว่าnephrotic-range proteinuriaหมายถึงมีโปรตีนรั่วในปัสสาวะปริมาณมากมาก

แนวทาง KDIGO Glomerular Diseasesใช้เกณฑ์ในผู้ใหญ่ประมาณprotein excretion มากกว่า 3.5 g/24 ชั่วโมงหรือ spot urine PCR ในช่วงประมาณ3,000 mg/g หรือสูงกว่าสำหรับ nephrotic-range proteinuria

อย่างไรก็ตามnephrotic-range proteinuria ไม่ได้เท่ากับ nephrotic syndrome เสมอไป

Nephrotic syndrome โดยทั่วไปยังต้องพิจารณาร่วมกับ

• serum albumin ต่ำ
• อาการบวม
• และความผิดปกติอื่นที่สัมพันธ์กับการสูญเสียโปรตีนมาก

ดังนั้นหาก UPCR สูงมากไม่ควรแปลผลจากตัวเลขเพียงค่าเดียว

UPCR สูงเมื่อไรควรพบแพทย์โรคไต?

ควรพิจารณาประเมินโดยแพทย์โรคไต โดยเฉพาะเมื่อพบอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้

• proteinuria สูงต่อเนื่องแม้รักษาโรคต้นเหตุแล้ว
• UPCR สูงร่วมกับเลือดในปัสสาวะ
• พบ red cell casts หรือเม็ดเลือดแดงผิดปกติใน urine microscopy
• eGFR ต่ำกว่า 30 mL/min/1.73m² อย่างต่อเนื่อง
• eGFR ลดลงเร็วกว่าที่คาด
• มี proteinuria ปริมาณมากหรือ nephrotic-range proteinuria
• มีอาการบวมมากและ serum albumin ต่ำ
• ความดันโลหิตสูงควบคุมยาก
• สงสัยโรค glomerulonephritis หรือโรคภูมิคุ้มกัน
• ไม่สามารถอธิบายสาเหตุของ proteinuria ได้

UPCR ใช้ติดตามการรักษาได้อย่างไร?

ในโรคไตหลายชนิด การลดลงของ proteinuria เป็นหนึ่งในข้อมูลที่ใช้ติดตามการตอบสนองต่อการรักษา

อย่างไรก็ตาม ควรพยายามตรวจภายใต้เงื่อนไขใกล้เคียงกัน เช่น

• ใช้ห้องปฏิบัติการเดียวกันเมื่อทำได้
• เก็บปัสสาวะช่วงเวลาใกล้เคียงกัน
• หลีกเลี่ยงการออกกำลังกายหนักก่อนตรวจ
• ไม่เปรียบเทียบผลขณะมี UTI กับผลในภาวะปกติ

เพราะ UPCR มี biological variation จึงไม่ควรตีความการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยเพียงครั้งเดียว ว่าโรคดีขึ้นหรือแย่ลงอย่างแน่นอน

สรุป UPCR สำหรับคนถือผลตรวจอยู่ในมือ

สิ่งสำคัญคือ อย่าดู UPCR เพียงค่าเดียว ควรแปลผลร่วมกับ UACR, urinalysis, eGFR, ความดันโลหิต โรคประจำตัว และแนวโน้มของผลตรวจเดิม

อ่านเรื่องที่เกี่ยวข้อง

• UACR คืออะไร? ค่า A1 A2 A3 แปลผลอย่างไร
• โปรตีนในปัสสาวะ (Proteinuria) คืออะไร?
• โปรตีนในปัสสาวะรักษาอย่างไร และทำอย่างไรให้โปรตีนลดลง
• โปรตีนในปัสสาวะเท่าไรอันตราย และเมื่อไรควรพบแพทย์โรคไต
• โรคไตเรื้อรัง CKD: การตรวจ ระยะโรค และการชะลอไตเสื่อม

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ UPCR

UPCR คือการตรวจอะไร?

UPCR คืออัตราส่วนระหว่างโปรตีนทั้งหมดกับ creatinine ในปัสสาวะ ใช้ประเมินปริมาณ proteinuria จากปัสสาวะตัวอย่างเดียว

ค่า UPCR ปกติเท่าไร?

โดยทั่วไป UPCR ต่ำกว่า 150 mg/g ถือว่าอยู่ในช่วงปกติในผู้ใหญ่ แต่ควรใช้ reference range ของห้องปฏิบัติการและบริบทของผู้ป่วยร่วมด้วย

UPCR กับ UACR เหมือนกันหรือไม่?

ไม่เหมือนกัน UPCR วัดโปรตีนทั้งหมดในปัสสาวะ ส่วน UACR วัดเฉพาะ albumin ซึ่งเป็นโปรตีนสำคัญที่ใช้ประเมินและจัดระดับความเสี่ยง CKD

ทำไมบางครั้งแพทย์ตรวจทั้ง UACR และ UPCR?

การตรวจทั้งสองค่าอาจช่วยบอกว่า โปรตีนที่พบในปัสสาวะส่วนใหญ่เป็น albumin หรือมี non-albumin protein ในสัดส่วนมากผิดปกติ ซึ่งอาจช่วยชี้ไปยังสาเหตุของ proteinuria บางชนิด

UPCR สูงครั้งเดียวเป็นโรคไตหรือไม่?

ไม่จำเป็น การออกกำลังกายหนัก ไข้ UTI เลือดในปัสสาวะ หรือการเจ็บป่วยเฉียบพลัน อาจทำให้ค่าเพิ่มชั่วคราว จึงอาจต้องตรวจซ้ำในสภาวะที่คงที่

UPCR สูงแต่ UACR ปกติเป็นไปได้หรือไม่?

เป็นไปได้ เพราะ UPCR วัดโปรตีนทุกชนิด แต่ UACR วัดเฉพาะ albumin หากมี non-albumin protein ในปัสสาวะมาก UPCR อาจสูงกว่า UACR อย่างไม่สอดคล้องกัน และควรค้นหาสาเหตุต่อ

UPCR สูงมากหมายถึง nephrotic syndrome หรือไม่?

ไม่เสมอไป UPCR ระดับ nephrotic range บอกว่ามี proteinuria ปริมาณมาก แต่การวินิจฉัย nephrotic syndrome ยังต้องพิจารณา serum albumin อาการบวม และข้อมูลทางคลินิกอื่นร่วมด้วย

ต้องเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมงเพื่อตรวจ UPCR หรือไม่?

ส่วนใหญ่ไม่จำเป็น สามารถตรวจจากปัสสาวะตัวอย่างเดียวได้ และเมื่อทำได้ควรใช้ปัสสาวะแรกตอนเช้า อย่างไรก็ตาม บางสถานการณ์ที่ต้องการวัดโปรตีนอย่างแม่นยำมาก แพทย์อาจพิจารณา timed urine collection

เอกสารอ้างอิง

1. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International. 2024;105(Suppl 4S):S117–S314. KDIGO 2024
2. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). KDIGO 2021 Clinical Practice Guideline for the Management of Glomerular Diseases. Kidney International. 2021;100(Suppl):S1–S276. KDIGO Glomerular Diseases
3. National Kidney Foundation. Understanding your lab values and other CKD health numbers. National Kidney Foundation
4. National Kidney Foundation. Urine protein-creatinine ratio (uPCR). National Kidney Foundation