5 เสาหลัก "ป้องกันโรคไต" (Kidney Prevention): คู่มือสำหรับผู้ที่ "ยังไม่เป็น"

"โรคไตเสื่อมเรื้อรัง" (CKD) คือภัยเงียบที่แท้จริง เพราะในระยะแรกๆ ที่ไตเริ่มเสื่อม (ระยะ 1-3) จะ ไม่มีอาการใดๆ เลย กว่าผู้ป่วยจะรู้สึกตัวว่ามีอาการ บวม, ซีด, หรืออ่อนเพลีย ไตก็มักจะเสื่อมไปเกิน 70-80% แล้ว

ข่าวดีคือ โรคไตเป็นโรคที่ "ป้องกันได้" ครับ

การป้องกันโรคไต (Primary Prevention) ไม่ใช่เรื่องซับซ้อน แต่คือการ "ควบคุมต้นเหตุ" ที่จะไปทำลายไต และ "หลีกเลี่ยงสารพิษ" ที่ทำร้ายไตโดยตรง

นี่คือ 5 เสาหลักที่สำคัญที่สุด ที่ทุกคน (โดยเฉพาะผู้มีกลุ่มเสี่ยง) ควรปฏิบัติ เพื่อให้ไตของคุณแข็งแรงไปนานที่สุด

---

เสาหลักที่ 1: ควบคุม "2 โรคต้นเหตุ" (เบาหวานและความดัน)

โรคไตไม่ได้เกิดขึ้นเอง แต่ 80% ของผู้ป่วยไตวาย มีสาเหตุมาจาก 2 โรคนี้:

1. ควบคุม "โรคเบาหวาน" ให้อยู่หมัด (Manage Diabetes)

   โรคเบาหวาน:นี่คือ สาเหตุอันดับหนึ่ง ของภาวะไตวายระยะสุดท้าย ภาวะน้ำตาลในเลือดที่สูงเป็นเวลานานจะทำลายหลอดเลือดฝอยขนาดเล็กที่อยู่ในหน่วยไต (Nephrons) โดยตรง น้ำตาลที่สูงในเลือดจะไป "ทำลาย" หลอดเลือดฝอยที่ตัวกรองไตโดยตรง ทำให้ตัวกรอง "รั่ว" (เกิดโปรตีนรั่ว) และ "พัง" (เกิดพังผืด)

   • แนวทางปฏิบัติ:

     • รักษาระดับน้ำตาลในเลือดให้ใกล้เคียงเป้าหมายที่สุด

     • ควบคุมระดับน้ำตาลสะสม (HbA1c) ให้น้อยกว่า 7% (หรือตามเป้าหมายที่แพทย์กำหนด)

     • รับประทานยาหรือฉีดอินซูลินตามแพทย์สั่งอย่างเคร่งครัด

     • ตรวจปัสสาวะหาโปรตีนรั่ว (UACR) และตรวจเลือด (eGFR) ประจำป

2. โรคความดันโลหิตสูง:ควบคุม "ความดันโลหิตสูง" ให้อยู่ในเกณฑ์ (Control Blood Pressure)

   นี่คือ สาเหตุอันดับสอง และเป็นทั้ง "สาเหตุ" และ "ผลลัพธ์" ของโรคไต

   แรงดันที่สูงในหลอดเลือด จะไป "อัดกระแทก" ตัวกรองไตตลอดเวลา ทำให้ไตทำงานหนักและเสื่อมเร็วขึ้น

   ความดันโลหิตที่สูงจะสร้างแรงดันมหาศาลต่อหลอดเลือดในไต ทำให้ไตทำงานหนักและเสื่อมเร็วขึ้น

   • แนวทางปฏิบัติ:

     • เป้าหมายความดันโลหิตสำหรับคนทั่วไปคือ น้อยกว่า 140/90 mmHg

     • สำหรับผู้ป่วยเบาหวานหรือมีโปรตีนรั่วในปัสสาวะ เป้าหมายจะเข้มงวดขึ้น คือ น้อยกว่า 130/80 mmHg

     • รับประทานยาควบคุมความดันโลหิตอย่างสม่ำเสมอ

เสาหลักที่ 2: "ลดเค็ม" (หยุดวงจรความดันสูง)

การรับประทานอาหารเค็มจัด (โซเดียมสูง) คือการบังคับให้ไตทำงานหนักตลอดเวลาเพื่อพยายามขับเกลือส่วนเกินออกจากร่างกาย และยังเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ความดันโลหิตสูงขึ้น

• แนวทางปฏิบัติ:

  • จำกัดการบริโภคโซเดียม ไม่เกิน 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน (เทียบเท่าเกลือ 1 ช้อนชา หรือน้ำปลา/ซีอิ๊ว 4-5 ช้อนชา)

  • หลีกเลี่ยง: อาหารแปรรูป, อาหารสำเร็จรูป, ขนมขบเคี้ยว, อาหารหมักดอง, ไส้กรอก, แฮม

  • ลดการปรุง: ชิมก่อนปรุงเสมอ และใช้เครื่องเทศหรือสมุนไพรอื่นเพื่อเพิ่มรสชาติแทนเกลือ

อาหารห้าหมู่ที่มีเกลือมาก

เสาหลักที่ 3: "หยุดยาพิษ" ต่อไต (หยุดทำร้ายไตโดยไม่รู้ตัว)

นี่คือสาเหตุของไตวายที่พบบ่อยมาก แต่ป้องกันได้ 100%

• แนวทางปฏิบัติ:

  • "ห้าม" ซื้อยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs กินเองเด็ดขาด:

    • ยาเหล่านี้ (เช่น Ibuprofen, Naproxen, Diclofenac, Arcoxia, Celebrex) แม้จะแก้ปวดได้ดี แต่ก็ "ทำลาย" ไตโดยตรง ทำให้ไตขาดเลือดและอาจวายเฉียบพลันได้

    • หากคุณปวด (เช่น ปวดหัว, ปวดประจำเดือน) ให้เลือกใช้ "พาราเซตามอล" ในขนาดที่เหมาะสม จะปลอดภัยต่อไตมากกว่า

  • "ห้าม" ใช้ยาชุด, ยาหม้อ, ยาสมุนไพรที่ไม่ทราบแหล่งที่มา: ยาเหล่านี้อาจมีสารสเตียรอยด์ หรือโลหะหนักปนเปื้อน ซึ่งเป็นพิษต่อไตอย่างรุนแรง

เสาหลักที่ 4: ปรับวิถีชีวิต (ลดปัจจัยเสี่ยงร่วม)

• แนวทางปฏิบัติ:

  • 1. งดสูบบุหรี่: การสูบบุหรี่ทำให้หลอดเลือดทั่วร่างกาย (รวมถึงหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงไต) ตีบและแข็งตัว ทำให้ไตขาดเลือดและเสื่อมเร็วขึ้น

  • 2. ควบคุมน้ำหนัก: ภาวะอ้วน (BMI > 25) ทำให้ไตต้อง "ทำงานหนักขึ้น" (Hyperfiltration) เพื่อกรองของเสียที่มากขึ้นตามน้ำหนักตัว

    • แนวทางปฏิบัติ:

      • ควบคุมน้ำหนักตัวให้อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน (BMI 18.5 - 22.9)

      • ออกกำลังกายแบบแอโรบิกอย่างสม่ำเสมอ เช่น เดินเร็ว, วิ่งเหยาะๆ, ปั่นจักรยาน, ว่ายน้ำ อย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห

  • 3. ออกกำลังกาย: อย่างน้อย 30 นาที 3-5 วัน/สัปดาห์ จะช่วยควบคุมทั้งความดัน, น้ำตาล, และน้ำหนักตัว

  • 4. ดื่มน้ำเปล่าให้เพียงพอ: การดื่มน้ำสะอาดในปริมาณที่เพียงพอ จะช่วยให้ไตขับโซเดียมและของเสียออกจากร่างกายได้ง่ายขึ้น และยังช่วยลดความเสี่ยงของการเกิดนิ่วในไต ซึ่งเป็นอีกสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ไตเสื่อมได้

    • แนวทางปฏิบัติ: ดื่มน้ำสะอาดประมาณ 8-10 แก้วต่อวัน (ประมาณ 2 ลิตร) หรือให้สังเกตสีปัสสาวะให้เป็นสีเหลืองอ่อน (ยกเว้นผู้ป่วยไตวายระยะท้ายที่อาจต้องจำกัดน้ำตามคำสั่งแพทย์)

เสาหลักที่ 5: "ตรวจคัดกรอง" (หากคุณอยู่ในกลุ่มเสี่ยง)

โรคไตไม่มีอาการในระยะแรก! วิธีเดียวที่จะรู้คือ "การตรวจ"

• แนวทางปฏิบัติ: หากคุณอยู่ใน "กลุ่มเสี่ยงสูง" (แม้จะยังรู้สึกสบายดี) คุณควรเข้ารับการตรวจคัดกรองโรคไต อย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง

• กลุ่มเสี่ยงสูง ได้แก่:

  • ผู้ที่เป็น เบาหวาน

  • ผู้ที่เป็น ความดันโลหิตสูง

  • ผู้ที่มี อายุ 60 ปีขึ้นไป

  • ผู้ที่มี ประวัติครอบครัว เป็นโรคไตวาย

• ตรวจอะไร? (ต้องตรวจ 2 อย่างคู่กัน):

  1. ตรวจเลือด: เพื่อดูค่าการทำงานของไต (eGFR)

  2. ตรวจปัสสาวะ: เพื่อดูว่ามี "โปรตีนรั่ว" (uACR) หรือไม่ (ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนแรกสุด)

คุณเสี่ยงต่อโรคไตเสื่อมไหม

ทบทวนวันที่

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์,แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว