ภาวะไตวายเฉียบพลัน (AKI): เจาะลึกสาเหตุ อาการ "แบบแห้ง vs บวม" และวิธีรักษาให้หายขาด

คำว่า "ไตวาย" มักทำให้เรานึกถึงการฟอกไตตลอดชีวิต แต่ในความเป็นจริงมีภาวะไตวายชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้น "กะทันหัน" รุนแรง แต่มีโอกาส "รักษาให้หายขาดได้" หากรู้ตัวเร็วและปฏิบัติตัวถูกต้อง นั่นคือ ภาวะไตวายเฉียบพลัน (Acute Kidney Injury - AKI)

บทความนี้จะพาคุณไปทำความเข้าใจตั้งแต่ต้นตอสาเหตุ สัญญาณเตือนทุกรูปแบบ (ซึ่งไม่ได้มีแค่อาการบวม) และข้อห้ามอันตรายที่อาจคร่าชีวิต

❓ เช็คลิสต์: 4 สัญญาณเตือนว่า "ไตกำลังน็อค"

ไตวายเฉียบพลันมักเกิดขึ้นรวดเร็ว หากคุณไม่แน่ใจ ให้ลองสำรวจตัวเองตามนี้ หากมีข้อใดข้อหนึ่ง ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที:

• 1. ปัสสาวะผิดปกติ (สังเกตให้ดี): ส่วนใหญ่มักจะ ออกน้อยลงมาก (น้อยกว่า 2-3 ครั้ง/วัน) หรือสีเข้มจัดเหมือนน้ำปลา/โคล่า
  • ข้อควรระวัง: บางคนปัสสาวะอาจออกปริมาณปกติได้ แต่ไตกำลังวาย (มักเกิดจากยา/สารพิษ) ดังนั้นถ้ามีอาการข้ออื่นร่วมด้วย แม้ฉี่ปกติก็อย่านิ่งนอนใจ
• 2. ร่างกายเปลี่ยนแปลง: ตื่นมา หนังตาบวมตุ่ย, ขาบวมกดบุ๋ม หรือในทางตรงข้ามคือ ปากแห้ง ตัวแห้ง และหน้ามืดวูบ
• 3. อาการวิกฤต (ต้องไปโรงพยาบาลทันที!)

  • ❌ มีไข้สูง หนาวสั่น: (โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ) อาจบ่งบอกถึงการติดเชื้อรุนแรงที่ลามเข้ากระแสเลือดจนทำให้ไตวาย

  • ❌ เหนื่อยหอบ นอนราบไม่ได้: (สัญญาณน้ำท่วมปอด)

  • ❌ คลื่นไส้ อาเจียนไม่หยุด หรือซึมลง: (สัญญาณของเสียคั่งในเลือดสูง)

• 4. มีความเสี่ยง: เพิ่งกินยาแก้ปวด/สมุนไพร, ท้องเสียรุนแรง, หรือเพิ่งฉีดสีทำ CT Scan

🕵️‍♂️ เจาะลึก 3 ต้นเหตุหลัก: ทำไมจู่ๆ ไตถึง "น็อค"?

เพื่อให้เข้าใจง่าย ลองจินตนาการว่าไตคือ "เครื่องกรองน้ำ" ที่ต้องมีน้ำไหลเข้าตลอดเวลา ภาวะไตวายเฉียบพลันมักเกิดจาก 3 สาเหตุใหญ่ๆ นี้:

1. น้ำไหลเข้าเครื่องไม่พอ (Pre-renal) - พบบ่อยที่สุด!

เปรียบเหมือนท่อน้ำประปาเข้าเครื่องกรองมันแห้งเหือด เลือดจึงไหลไปเลี้ยงไตไม่พอ ทำให้ไตหยุดทำงานทันที สาเหตุได้แก่:

• การสูญเสียน้ำและเกลือแร่รุนแรง: เช่น ท้องเสียถ่ายเหลวไม่หยุด อาเจียนหนัก หรือเสียเหงื่อมากในที่ร้อนจัด จนร่างกายขาดน้ำอย่างหนัก ปริมาณเลือดในร่างกายลดลง
• ความดันโลหิตต่ำวิกฤต (ช็อก): โดยเฉพาะจากการ ติดเชื้อในกระแสเลือด (Sepsis) ซึ่งทำให้หลอดเลือดทั่วร่างกายขยายตัว ความดันตกวูบ ไตจึงขาดเลือดทันที
• ภาวะหัวใจล้มเหลว: เมื่อหัวใจสูบฉีดเลือดได้ไม่ดี ก็ส่งเลือดไปเลี้ยงอวัยวะต่างๆ รวมถึงไตได้น้อยลง

2. ตัวเนื้อไตเสียหายหรือตัวเครื่องกรองพังเสียหาย (Intrinsic)

เปรียบเหมือนไส้กรองด้านในโดนสารเคมีกัดกร่อนจนผุพัง ทำให้กรองไม่ได้ สาเหตุได้แก่:

• ยาและสารพิษ (สำคัญมาก):
  • ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs: (เช่น ไอบูโพรเฟน, ไดโคลฟีแนค, ยาชุดแก้เส้น) ยาเหล่านี้ทำให้เส้นเลือดในไตหดตัวจนขาดเลือดและเนื้อไตตายได้ โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ
  • ยาสมุนไพร/ยาลูกกลอน: บางชนิดมีพิษต่อท่อไตโดยตรง
  • สารทึบรังสี: ที่ใช้ในการฉีดสีทำเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT Scan) อาจเป็นพิษต่อไตในผู้ที่มีความเสี่ยง
• การติดเชื้อที่ลามเข้าไต: เช่น โรคฉี่หนู (Leptospirosis)
• โรคไตอักเสบเฉียบพลัน: จากภาวะแพ้ภูมิตัวเอง เช่น โรค SLE (พุ่มพวง) ลงไต

3. ท่อไตอุดตัน (Post-renal)

เปรียบเหมือนท่อน้ำทิ้งหลังเครื่องกรองมีขยะไปอุด ทำให้น้ำที่กรองแล้วระบายออกไม่ได้ และตีกลับไปท่วมท้นจนดันเนื้อไตเสียหาย สาเหตุได้แก่:

• นิ่วในทางเดินปัสสาวะ: ก้อนนิ่วหลุดมาอุดตันท่อไต (โดยเฉพาะถ้าอุดตันทั้งสองข้าง หรือในคนที่มีไตข้างเดียว)
• โรคต่อมลูกหมากโต (ในผู้ชายสูงอายุ): ต่อมลูกหมากที่โตขึ้นจะไปบีบท่อปัสสาวะ ทำให้ปัสสาวะออกยากหรือไม่ออก จนคั่งค้างและดันกลับไปที่ไต
• เนื้องอก/มะเร็ง: ในช่องท้องที่กดเบียดท่อไต

เข้าใจอาการ: คุณเป็นไตวายแบบไหน? (แห้ง vs บวม)

เมื่อทราบสาเหตุแล้ว จะเห็นว่าอาการที่แสดงออกมาจะแตกต่างกันไปตามต้นตอของปัญหา:

แบบที่ 1: ไตวายแบบ "ขาดน้ำ / ความดันต่ำ" (ตัวแห้ง)

(มักเกิดจากสาเหตุกลุ่มที่ 1: ท้องเสีย, อาเจียน, ติดเชื้อในกระแสเลือด)

• ลักษณะเด่น: "ไม่บวม" แต่ดูซูบซีด ปากแห้ง ตาโหล ผิวหนังเหี่ยวย่น
• สัญญาณชีพ: ความดันโลหิต "ต่ำ" (หน้ามืด วูบง่าย), ชีพจรเต้น "เร็ว"
• อาการเฉพาะ (ถ้าติดเชื้อ): อาจมี ไข้สูง หนาวสั่น ซึมลง ร่วมด้วย

แบบที่ 2: ไตวายแบบ "น้ำเกิน" (ตัวบวม)

(มักเกิดจากสาเหตุกลุ่มที่ 2 และ 3 ในระยะที่ เนื้อไตเสียหายรุนแรง หรือ ท่อไตอุดตันสมบูรณ์ จนปัสสาวะระบายออกไม่ได้)

• ลักษณะเด่น: "ตัวบวมฉุ" เริ่มบวมที่หนังตาตอนเช้า ขาบวมกดบุ๋ม หรือ น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นเร็ว (1-2 กก. ในวันเดียว)
• สัญญาณชีพ: ความดันโลหิตมักจะ "สูง" หรือปกติ
• ความเสี่ยงสูงสุด: น้ำท่วมปอด (หายใจหอบเหนื่อย, นอนราบไม่ได้)

กลุ่มเสี่ยง "พิเศษ": ใครที่ "ห้าม" กินยาแก้ปวดและสมุนไพรเด็ดขาด?

ผู้ป่วยกลุ่มนี้มี "ไตที่เปราะบาง" อยู่แล้ว หากได้รับยาแก้ปวด (NSAIDs) หรือสมุนไพร จะเสี่ยงไตวายเฉียบพลันสูงกว่าคนทั่วไปหลายเท่า:

1. ผู้ที่กินยา "3 กลุ่มนี้" อยู่:
   • ยาลดความดันกลุ่ม ACE Inhibitors (ชื่อลงท้ายด้วย -pril เช่น Enalapril)
   • ยาลดความดันกลุ่ม ARBs (ชื่อลงท้ายด้วย -sartan เช่น Losartan)
   • ยาขับปัสสาวะ (Diuretics) (เช่น Furosemide/Lasix)
2. ผู้สูงอายุ (อายุ 65 ปีขึ้นไป)
3. ผู้ป่วยเบาหวาน หรือมีโรคไตเสื่อมอยู่เดิม
4. ผู้ที่มีภาวะอ้วน หรือ ตัวบวม

คำเตือน: หากท่านอยู่ในกลุ่มนี้ ห้ามซื้อยาแก้ปวดกินเอง และห้ามกินยาสมุนไพร/ยาลูกกลอนเด็ดขาด ต้องปรึกษาแพทย์เท่านั้น

⚠️ ข้อควรระวังสำคัญ: "ห้าม" ทำสิ่งนี้เด็ดขาด เมื่อปัสสาวะไม่ออก!

มีความเข้าใจผิดที่อันตรายถึงชีวิตว่า "ถ้าฉี่ไม่ออก ต้องกินน้ำอัดเข้าไปเยอะๆ เดี๋ยวก็ออก" นี่คือความเชื่อที่ผิดมหันต์!

1. กรณีคุณ "ตัวแห้ง" (เพิ่งท้องเสีย/อาเจียน/ขาดน้ำ):

• ✅ สิ่งที่ควรทำ: ให้จิบ "น้ำเกลือแร่ (ORS)" ทดแทนน้ำเปล่า (เพราะช่วยดึงน้ำไว้ในหลอดเลือดได้ดีกว่า) โดยจิบ ทีละน้อย แต่บ่อยๆ ในระหว่างเดินทางไปโรงพยาบาลและรีบพบแพทย์
• 🛑 จุดที่ต้องหยุด: หากดื่มไปประมาณ 1 ลิตรแล้ว แต่ผ่านไป 4-6 ชม. ยังไม่มีปัสสาวะออกเลย หรือเริ่มรู้สึก "อึดอัด หายใจไม่สะดวก" ให้ "หยุดดื่มทันที"

2. กรณีคุณ "ตัวบวม" หรือ "มีโรคไต/โรคหัวใจเดิม":

• 🛑 ห้าม: ห้ามพยายามดื่มน้ำเยอะๆ เพื่อไล่ปัสสาวะเด็ดขาด! เพราะไตขับน้ำไม่ได้แล้ว น้ำที่ดื่มเข้าไปจะไปล้นเข้าปอดทันที
• สัญญาณอันตราย: หากมีอาการ ไอ (ไอถี่ๆ/ไอแห้งๆ), หอบเหนื่อย, นอนราบไม่ได้, หรือมีเสมหะปนเลือด ต้อง "งดน้ำและอาหาร"** ทันที แล้วรีบไปห้องฉุกเฉิน

การรักษาและระยะฟื้นตัว

การรักษา: กู้ชีพไต

แพทย์จะมุ่งเน้นที่การ "แก้ที่ต้นเหตุ" เช่น ให้น้ำเกลือแร่ทางหลอดเลือด (ถ้าขาดน้ำ), หยุดยาที่เป็นพิษ, หรือใส่สายสวนปัสสาวะ (ถ้าอุดตัน) ในรายที่วิกฤตอาจต้อง "ฟอกไตชั่วคราว"** เพื่อรอให้ไตฟื้นตัว