โรคไตเรื้อรังเกิดจากอะไร? สาเหตุ ปัจจัยเสี่ยง และตัวเร่งไตเสื่อม

โรคไตเรื้อรังพบได้บ่อยและผู้ป่วยจำนวนมากไม่รู้ตัว เนื่องจากโรคระยะแรกมักไม่มีอาการ เบาหวานและความดันโลหิตสูงเป็นสาเหตุสำคัญที่พบได้บ่อยในผู้ใหญ่ คนกลุ่มนี้ไม่รู้ตัวด้วยซ้ำว่าตนเองกำลังป่วย หลายคนมักเข้าใจผิดว่าสาเหตุที่ทำให้ผู้ป่วยต้องเข้าสู่กระบวนการฟอกเลือดมากที่สุดคือ "การกินอาหารเค็ม" แต่ในความเป็นจริงแล้ว สาเหตุหลักอันดับต้นๆ เกิดจาก 2 โรคเรื้อรังยอดฮิตที่คนส่วนใหญ่มองข้าม

บทความนี้จะพาคุณไปเจาะลึกพยาธิสรีรวิทยาแฝงใน 3 มิติ ได้แก่ สาเหตุตั้งต้น ปัจจัยเสี่ยง และพฤติกรรมที่เร่งให้เนื้อไตพังทลาย เพื่อให้คุณเข้าใจและสามารถบล็อกวงจรการทำลายไตได้อย่างตรงจุดครับ

โรคไตเรื้อรังเกิดจากอะไร สาเหตุ ปัจจัยเสี่ยง และตัวเร่งไตเสื่อม

🔬 1. โรคที่เป็นสาเหตุตั้งต้นของโรคไตเรื้อรัง (Causes of CKD)

เบาหวานและความดันโลหิตสูงเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของ CKD ในผู้ใหญ่ แต่ผู้ป่วยแต่ละรายอาจมีสาเหตุอื่น จึงต้องประเมินจากประวัติ ผลปัสสาวะ การตรวจเลือดและภาพถ่ายไต

            เบาหวาน (Diabetes): เป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดไตวาย น้ำตาลในเลือดสูงเรื้อรังทำให้หลอดเลือดฝอยและหน่วยกรองไตเกิดการเปลี่ยนแปลง เพิ่มแรงดันภายในหน่วยกรองและทำให้อัลบูมินรั่ว หากควบคุมไม่ดีเป็นเวลานาน การทำงานของไตอาจค่อย ๆ ลดลง
ความดันโลหิตสูง (Hypertension): เป็นสาเหตุ  ให้เกิดไตวาย ความดันที่สูงต่อเนื่องทำให้หลอดเลือดขนาดเล็กในไตหนาตัวและตีบลง รวมถึงเพิ่มแรงดันในหน่วยกรอง ส่งผลให้อัลบูมินรั่วและการทำงานของไตลดลง 
โรคไตอักเสบและโรคภูมิคุ้มกัน (Autoimmune Diseases): เช่น โรคลูปัส (SLE) ซึ่งระบบภูมิคุ้มกันจะหันมาโจมตีเนื้อเยื่ออวัยวะตัวเอง ส่งผลให้ผู้ป่วยลูปัส เผชิญกับโรคไตเรื้อรัง หรือโรค IgA Nephropathy ที่ทำให้ผู้ป่วยมีความเสี่ยงที่ไตจะวาย
โรคไตจากพันธุกรรม (Genetic Kidney Diseases): เช่น โรคถุงน้ำในไต (Autosomal Dominant Polycystic Kidney Disease - ADPKD) ซึ่งเป็นความผิดปกติทางยีนที่ทำให้เกิดถุงน้ำจำนวนมากแทรกตัวและทำลายเนื้อไต 
นิ่ว ต่อมลูกหมากโต หรือทางเดินปัสสาวะอุดกั้นเรื้อรัง: ก้อนนิ่วหรือต่อมลูกหมากที่โตในผู้ชายวัย 50 ปีขึ้นไป จะไปกดทับท่อปัสสาวะ ทำให้เกิด "แรงดันย้อนกลับ (Back pressure)" ขึ้นไปทำลายเนื้อไตที่อยู่ด้านบน
โรคหัวใจ ตับ หรือโรคระบบอื่น: ไตและหัวใจมีการทำงานที่เชื่อมโยงกันอย่างแยกไม่ออก (Cardio-Renal Syndrome) หากหัวใจมีปัญหาหรือหลอดเลือดหัวใจตีบตัน เลือดจะไปเลี้ยงไตไม่เพียงพอ ส่งผลให้ไตเสื่อมสภาพตามมา 

        

⚠️ 2. ปัจจัยที่เพิ่มโอกาสเกิดโรคไตเรื้อรัง (Risk Factors for CKD)

ปัจจัยเหล่านี้คือตัวแปรที่ทำให้เนื้อไตของคุณมีความเปราะบางและเสี่ยงต่อการเสื่อมสภาพง่ายกว่าคนทั่วไป:

อายุที่เพิ่มขึ้น: อายุที่มากขึ้นสัมพันธ์กับโอกาสพบ eGFR ลดลงและ CKD เพิ่มขึ้น แต่การวินิจฉัยต้องพิจารณา eGFR, UACR และหลักฐานความผิดปกติของไตที่ต่อเนื่อง ไม่ควรวินิจฉัย CKD จากอายุหรือผล eGFR เพียงครั้งเดียว
โรคอ้วน (Obesity): ภาวะโรคอ้วนจะบีบบังคับให้ไตต้องทำงานหนักเกินขีดจำกัด (Hyperfiltration) เพื่อขับของเสียให้ทันกับขนาดร่างกายที่ใหญ่ขึ้น ส่งผลให้หน่วยไตเหนื่อยล้าและเสื่อมสภาพก่อนวัยอันควร
การได้รับยาหรือสารที่อาจกระทบไต: การใช้ NSAIDs ต่อเนื่องหรือใช้ในช่วงขาดน้ำอาจเพิ่มความเสี่ยง AKI โดยเฉพาะในผู้สูงอายุและผู้ที่มี CKD ส่วน PPI อาจทำให้เกิดไตอักเสบเฉียบพลันในผู้ป่วยบางราย จึงควรใช้ยาตามข้อบ่งชี้และทบทวนยาร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกร ไม่ควรหยุดยาประจำด้วยตนเอง
การสูบบุหรี่ (Smoking): สารพิษในบุหรี่จะทำลายความยืดหยุ่นของหลอดเลือดทั่วร่างกาย รวมถึงหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงไต ทำให้เนื้อไตขาดเลือดและเร่งให้ไตพังเร็วขึ้น
ประวัติเคยเกิดภาวะไตบาดเจ็บเฉียบพลัน (Prior AKI): ผู้ที่เคยเกิด AKI มีความเสี่ยงต่อ CKD เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะเมื่อ AKI รุนแรง เกิดซ้ำ หรือการทำงานของไตฟื้นไม่สมบูรณ์ จึงควรติดตาม eGFR และ UACR หลังเหตุการณ์

🚨 3. ปัจจัยที่ "เร่ง" ให้โรคไตที่เป็นอยู่แล้ว เสื่อมเร็วขึ้น (Accelerating Factors)

หากคุณก้าวเข้าสู่โรคไตเรื้อรังแล้ว พฤติกรรมเหล่านี้คือ "ตัวเร่งปฏิกิริยา"อาจเร่งให้การทำงานของไตลดลงและเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน:

คุมเบาหวานหรือความดันไม่ได้: การควบคุมน้ำตาลและความดันไม่ถึงเป้าหมายที่กำหนดเฉพาะบุคคล อาจเร่งการลดลงของการทำงานไต เป้าหมาย A1C และความดันต้องพิจารณาตามอายุ โรคร่วม ความเสี่ยงน้ำตาลต่ำ อาการหน้ามืด และความสามารถในการทนต่อการรักษา
รับประทานอาหารแปรรูปและโซเดียมมากเกินไป: โซเดียมสูงทำให้ควบคุมความดัน ภาวะบวมและสมดุลสารน้ำได้ยากขึ้น อาหารแปรรูปบางชนิดยังมีฟอสเฟตเติมแต่ง ผู้ป่วย CKD ควรอ่านฉลากโซเดียมและสังเกตส่วนประกอบที่มีคำว่า phosphate หรือ “PHOS”
ภาวะขาดน้ำเรื้อรัง (Dehydration): การดื่มน้ำน้อยทำให้ปริมาตรพลาสมาลดลง เลือดจะข้นหนืด (Hemoconcentration) แรงดันที่ไปเลี้ยงไตจะตกลง ทำให้ประสิทธิภาพการกรองของเสียแย่ลงและค่าครีอะตินีน (Creatinine) พุ่งสูงขึ้นเฉียบพลัน
การซื้อยา NSAIDs หรือยาชุดรับประทานเอง: NSAIDs อาจลดเลือดที่ไปเลี้ยงไตและเพิ่มความเสี่ยง AKI โดยเฉพาะเมื่อขาดน้ำ เป็น CKD หรือใช้ร่วมกับยาขับปัสสาวะและ ACEi/ARB PPI อาจทำให้เกิดไตอักเสบเฉียบพลันชนิด interstitial nephritis ได้ในผู้ป่วยบางราย จึงควรใช้ตามข้อบ่งชี้และทบทวนความจำเป็นเมื่อใช้ต่อเนื่อง ไม่ควรหยุดยาที่แพทย์สั่งเอง ยาแก้คัดจมูกบางชนิดอาจทำให้ความดันสูงขึ้น ผู้ที่ควบคุมความดันไม่ได้หรือมี CKD ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้
โรคอ้วนและภาวะหยุดหายใจขณะหลับ (OSA):OSA มีความสัมพันธ์กับความดันสูง ภาวะขาดออกซิเจนเป็นช่วง ๆ และความเสี่ยงโรคไต จึงควรได้รับการประเมินและรักษาเมื่อมีข้อบ่งชี้
ไม่ติดตามค่า eGFR และ UACR: โรคไตระยะที่ 1 ถึง 3 มักจะ ไม่มีอาการแสดงใดๆ เลย หากไม่เจาะเลือดดูค่าการกรอง (eGFR) และไม่ตรวจปัสสาวะหาโปรตีนรั่ว (UACR) เป็นประจำทุกปี คุณจะสูญเสียโอกาสทองในการชะลอโรคไปถึง 5-10 ปี

กลไกการเกิดโรค	ตัวอย่างโรค	สิ่งที่ควรตรวจ
เมตาบอลิกและหลอดเลือด	เบาหวาน ความดัน	น้ำตาล ความดัน eGFR UACR
ไตอักเสบ/ภูมิคุ้มกัน	IgA nephropathy, SLE	ปัสสาวะ เลือด และการประเมินเฉพาะโรค
พันธุกรรม	ADPKD	ประวัติครอบครัวและภาพถ่ายไต
อุดกั้น	นิ่ว ต่อมลูกหมากโต	อาการปัสสาวะและอัลตราซาวนด์
ยาและสารพิษ	NSAIDs ยาชุด สมุนไพรไม่ทราบส่วนประกอบ	ประวัติยาและการทำงานของไต

หยุดยั้งวงจรการทำลายไต ด้วยมาตรการอาหารและกายภาพฉบับอายุรแพทย์
👉 อ่านต่อ: 5 กลยุทธ์ตามหลักวิทยาศาสตร์การแพทย์ เพื่อชะลอไตเสื่อมและลดครีอะตินีน

เจาะลึก 5 ผักสุขภาพที่ผู้ป่วยโรคไตต้องระวัง
👉 อ่านต่อ: 5 ผักอันตรายเงียบทำลายไต สำหรับวัย 60+ (และผักทางเลือกทดแทน)

เอกสารอ้างอิง

Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease . Kidney International. 2024;105(Suppl 4S):S117–S314.
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Causes of Chronic Kidney Disease in Adults .
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Diabetic Kidney Disease .
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. High Blood Pressure and Kidney Disease .

⚠️ คำเตือนทางการแพทย์ (Medical Disclaimer): บทความและข้อมูลสุขภาพบนเว็บไซต์นี้ จัดทำขึ้นโดยอายุรแพทย์เพื่อวัตถุประสงค์ในการให้ความรู้และเป็นข้อมูลเบื้องต้นเท่านั้น ไม่สามารถใช้ทดแทนการปรึกษา การตรวจวินิจฉัย หรือการรักษาจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญได้ ภาวะโรคและความเจ็บป่วยของแต่ละบุคคลมีความแตกต่างกัน หากท่านมีความกังวลหรือมีอาการผิดปกติ โปรดพบแพทย์เพื่อรับการตรวจรักษาอย่างถูกต้องและปลอดภัย

เขียนและตรวจทบทวนโดย: นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์และแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว เลขที่ใบประกอบวิชาชีพเวชกรรม 10492