การวินิจฉัยโรคไต: รู้ทันภัยเงียบด้วยการตรวจสุขภาพที่ครอบคลุม

โรคไตในระยะเริ่มต้นมักถูกเรียกว่า "ภัยเงียบ" เนื่องจากผู้ป่วยส่วนใหญ่มักไม่มีอาการแสดงใดๆ จนกระทั่งการทำงานของไตลดลงไปมากแล้ว การตรวจคัดกรองและวินิจฉัยตั้งแต่เนิ่นๆ จึงเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในการป้องกันภาวะไตวายเรื้อรัง

บทความนี้จะพาคุณไปทำความเข้าใจกระบวนการตรวจวินิจฉัยโรคไตอย่างละเอียด ตั้งแต่การตรวจพื้นฐานไปจนถึงการตรวจเฉพาะทาง เพื่อให้คุณรู้เท่าทันและสามารถดูแลสุขภาพไตได้อย่างถูกต้อง

---

ทำไมการตรวจการทำงานของไตจึงสำคัญ?

คนเราสามารถมีชีวิตอยู่ได้ปกติแม้ไตจะเหลือเพียงข้างเดียว หรือการทำงานลดลงเหลือเพียง 20% แต่เมื่อใดที่หน่วยกรองของไต (Nephrons) เสื่อมสภาพลง จะทำให้ความสามารถในการกรองของเสียและน้ำลดลง ส่งผลให้เกิดการคั่งของสารพิษและเกลือแร่ในร่างกาย

• ระยะแรก: มักไม่มีอาการ ไตอาจเสื่อมไปถึง 90% โดยไม่รู้ตัว

• อาการเริ่มต้น: เหนื่อยง่าย, เพลีย, คันตามตัว

• อาการเมื่อไตเสื่อมมากขึ้น: ปัสสาวะผิดปกติ (ปริมาณลดลง, สีเปลี่ยน, มีฟอง/เลือด), เบื่ออาหาร, คลื่นไส้อาเจียน, บวมตามเท้าและหนังตา, ชาปลายมือปลายเท้า

ดังนั้น การตรวจการทำงานของไตจึงจำเป็นเพื่อค้นหาโรคตั้งแต่ระยะแรกที่ยังสามารถชะลอความเสื่อมได้

ใครบ้างที่ควรตรวจสุขภาพไตเป็นประจำ?

กลุ่มเสี่ยงที่ควรเข้ารับการตรวจคัดกรองโรคไตทุกปี ได้แก่:

1. ผู้ป่วยโรคเบาหวาน และโรคความดันโลหิตสูง

2. ผู้ที่มีประวัติคนในครอบครัวเป็นโรคไต

3. ผู้สูงอายุ (60 ปีขึ้นไป)

4. ผู้ที่มีภาวะอ้วน หรือมีโรคหัวใจและหลอดเลือด

5. ผู้ที่สูบบุหรี่เป็นประจำ

6. ผู้ที่ใช้ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs หรือสมุนไพรต่อเนื่องนานๆ

---

3 เสาหลักของการตรวจวินิจฉัยโรคไตเบื้องต้น

แพทย์จะใช้วิธีการตรวจหลัก 3 อย่างร่วมกัน เพื่อประเมินสุขภาพไตของคุณ:

1. การตรวจปัสสาวะ (Urinalysis): ค้นหา "ความเสียหาย"

เปรียบเสมือนการส่องดู "ตะแกรงกรอง" ของไตว่ามีรูรั่วหรือไม่:

• การตรวจหาโปรตีนรั่ว (Albuminuria): ไตที่แข็งแรงจะไม่ปล่อยโปรตีน (อัลบูมิน) ออกมาในปัสสาวะ หากตรวจพบโปรตีนรั่ว (สังเกตได้จากปัสสาวะมีฟองละเอียด) แสดงว่าไตเริ่มมีความเสียหาย เป็นสัญญาณเตือนที่เร็วที่สุด แพทย์อาจใช้ค่า uACR (Urine Albumin-to-Creatinine Ratio) เพื่อวัดปริมาณโปรตีนที่รั่วให้แม่นยำขึ้น

• การตรวจทั่วไป (Urinalysis): หาเม็ดเลือดแดง (อาจบ่งบอกนิ่วหรือการอักเสบ), น้ำตาล, หรือการติดเชื้อ

2. การตรวจเลือด (Blood Tests): วัด "ประสิทธิภาพ"

เพื่อดูว่าไตสามารถขับของเสียออกจากเลือดได้ดีแค่ไหน:

• ค่า eGFR (estimated Glomerular Filtration Rate): เป็นค่าที่สำคัญที่สุด คำนวณจากระดับครีเอตินิน, อายุ และเพศ เพื่อบอกเป็นเปอร์เซ็นต์ประสิทธิภาพการกรองของไต

  • eGFR > 90%: ปกติ

  • eGFR < 60% (นานเกิน 3 เดือน): วินิจฉัยว่าเป็น โรคไตเรื้อรัง

• ค่าครีเอตินิน (Creatinine): ของเสียจากการสลายตัวของกล้ามเนื้อ หากไตเสื่อม ค่านี้จะสูงขึ้น

• ค่า BUN (Blood Urea Nitrogen): ของเสียจากการย่อยสลายโปรตีน

3. การวัดความดันโลหิต

ความดันโลหิตสูงเป็นทั้งสาเหตุและผลลัพธ์ของโรคไต การควบคุมความดันให้ปกติจึงสำคัญมาก

---

การตรวจเพิ่มเติมเพื่อหาสาเหตุและภาวะแทรกซ้อน

เมื่อวินิจฉัยว่าเป็นโรคไตแล้ว แพทย์อาจสั่งตรวจเพิ่มเติมตามความจำเป็น:

A. การตรวจทางรังสี (Imaging Tests)

• อัลตราซาวด์ไต: วิธีที่นิยมที่สุด ปลอดภัย เพื่อดูขนาด รูปร่างของไต หาถุงน้ำ หรือนิ่ว

• CT Scan / MRI: เพื่อดูรายละเอียดโครงสร้างที่ซับซ้อนมากขึ้น

• การฉีดสี (IVP): ดูการไหลเวียนในทางเดินปัสสาวะ (ปัจจุบันใช้น้อยลง)

• Cystoscopy: การส่องกล้องดูกระเพาะปัสสาวะ

B. การเจาะชิ้นเนื้อไต (Kidney Biopsy) มาตรฐานทองคำในการวินิจฉัยโรคไตบางชนิด เช่น โรคไตอักเสบ เพื่อนำชิ้นเนื้อไปตรวจทางพยาธิวิทยา

C. การตรวจเลือดหาปัจจัยเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

• เบาหวาน: ตรวจน้ำตาล (Glucose) และน้ำตาลสะสม (HbA1c)

• ไขมันในเลือด: คอเลสเตอรอล, LDL, HDL, ไตรกลีเซอไรด์

• เกลือแร่และวิตามิน: โพแทสเซียม, โซเดียม, แคลเซียม, ฟอสฟอรัส, วิตามินดี (เพื่อดูสมดุลแร่ธาตุและกระดูก)

• ความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด

  (CBC): ดูภาวะโลหิตจาง (ซีด) จากการขาดฮอร์โมน Erythropoietin

• ฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (PTH): มักสูงขึ้นเมื่อไตเสื่อม

---

สรุป: การป้องกันและการวินิจฉัยคือหัวใจสำคัญ

การป้องกันโรคไตทำได้โดยการงดบุหรี่, คุมเบาหวานและความดัน, ออกกำลังกาย, ทานอาหารสุขภาพ ลดเค็ม, และดื่มน้ำเปล่า

สำหรับผู้ที่มีความเสี่ยง "อย่ารอให้มีอาการ แต่จงไปตรวจ" การพบโรคไตตั้งแต่ระยะแรกที่ eGFR ยังสูงและมีโปรตีนรั่วน้อย จะช่วยให้การรักษาเพื่อชะลอความเสื่อมได้ผลดีที่สุดครับ

 

ทบทวนวันที่

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์,แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว