กระเพาะปัสสาวะอักเสบ (Cystitis): สาเหตุ อาการ และวิธีรักษา-ป้องกันฉบับสมบูรณ์

อาการปวดแสบเวลาปัสสาวะ ปัสสาวะบ่อยแต่ไม่สุด เป็นภาวะที่ทรมานและรบกวนการใช้ชีวิตอย่างมาก ซึ่งอาการเหล่านี้คือสัญญาณคลาสสิกของ โรคกระเพาะปัสสาวะอักเสบ (Cystitis) ซึ่งเป็นการติดเชื้อในทางเดินปัสสาวะส่วนล่าง (Lower UTI) ที่พบบ่อยที่สุด

โรคนี้สามารถเกิดได้กับทุกเพศทุกวัย แต่พบได้บ่อยอย่างยิ่งในผู้หญิง การทำความเข้าใจสาเหตุ การรักษาที่ถูกต้อง และที่สำคัญที่สุดคือวิธีป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำ จะช่วยให้คุณรับมือกับปัญหานี้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

---

กระเพาะปัสสาวะอักเสบเกิดจากอะไร?

สาเหตุส่วนใหญ่ (ประมาณ 80-90%) เกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรีย โดยเชื้อที่พบบ่อยที่สุดคือ Escherichia coli (E. coli) ซึ่งเป็นเชื้อที่อาศัยอยู่ตามปกติในลำไส้และบริเวณรอบทวารหนัก เมื่อเชื้อโรคเหล่านี้เดินทางย้อนเข้าไปทางท่อปัสสาวะและเริ่มแบ่งตัวเจริญเติบโตในกระเพาะปัสสาวะ ก็จะทำให้เกิดการอักเสบและอาการต่างๆ ตามมา

ปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่ทำให้ติดเชื้อง่ายขึ้น:

• การเป็นผู้หญิง: เนื่องจากท่อปัสสาวะของผู้หญิงสั้นกว่าผู้ชาย และอยู่ใกล้กับทวารหนัก ทำให้เชื้อโรคเข้าสู่กระเพาะปัสสาวะได้ง่ายกว่ามาก

• การมีเพศสัมพันธ์: สามารถผลักดันเชื้อโรคบริเวณปากช่องคลอดให้เข้าไปในท่อปัสสาวะได้

• การกลั้นปัสสาวะนานๆ: ทำให้น้ำปัสสาวะคั่งค้าง เป็นแหล่งเพาะเชื้อแบคทีเรียชั้นดี

• การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน: เช่น ในช่วงตั้งครรภ์ หรือวัยหมดประจำเดือน (วัยทอง) ซึ่งทำให้สภาพแวดล้อมในช่องคลอดเอื้อต่อการติดเชื้อ

• การมีภาวะอุดกั้นทางเดินปัสสาวะ: เช่น โรคต่อมลูกหมากโต หรือนิ่วในไต

• ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ: เช่น ผู้ป่วยโรคเบาหวานที่ควบคุมน้ำตาลได้ไม่ดี

• การใส่เครื่องมือทางการแพทย์: เช่น การใส่สายสวนปัสสาวะ

---

อาการของกระเพาะปัสสาวะอักเสบ

อาการมักเกิดขึ้นค่อนข้างเร็วและชัดเจน ดังนี้:

• ปวดแสบขัดเวลาปัสสาวะ (Dysuria): รู้สึกแสบร้อน โดยเฉพาะช่วงท้ายของการปัสสาวะ

• ปัสสาวะบ่อยและเร่งด่วน (Frequency & Urgency): รู้สึกอยากเข้าห้องน้ำตลอดเวลา แม้เพิ่งปัสสาวะไป

• ปัสสาวะไม่สุด หรือกะปริบกะปรอย: ปัสสาวะออกมาทีละน้อย

• ปวดหน่วงบริเวณท้องน้อยหรือหัวหน่าว

• ปัสสาวะขุ่น มีกลิ่นเหม็นผิดปกติ

• อาจมีเลือดปนในปัสสาวะ (Hematuria)

สัญญาณอันตราย: หากมีอาการเหล่านี้ร่วมกับ มีไข้สูง หนาวสั่น ปวดบั้นเอว หรือคลื่นไส้อาเจียน แสดงว่าการติดเชื้ออาจลุกลามไปยังไต (กรวยไตอักเสบ) ควรรีบไปพบแพทย์ทันที

---

การตรวจวินิจฉัยและการรักษา

การวินิจฉัย

1. ซักประวัติและตรวจร่างกาย: แพทย์จะวินิจฉัยเบื้องต้นจากอาการที่เป็นลักษณะเฉพาะ

2. การตรวจปัสสาวะ (Urinalysis): เป็นการตรวจที่สำคัญที่สุด เพื่อยืนยันการวินิจฉัย โดยจะตรวจหา เม็ดเลือดขาว (สัญญาณการอักเสบ), แบคทีเรีย และอาจพบเม็ดเลือดแดง

3. การเพาะเชื้อจากปัสสาวะ (Urine Culture): มักทำในรายที่เป็นซ้ำบ่อยๆ หรือไม่ตอบสนองต่อการรักษาเบื้องต้น เพื่อระบุชนิดของเชื้อและยาปฏิชีวะที่ไวต่อเชื้อนั้นๆ

แนวทางการรักษา

• ยาปฏิชีวนะ: เป็นการรักษาหลัก แพทย์จะเลือกชนิดของยาที่เหมาะสม สิ่งสำคัญที่สุดคือต้องรับประทานยาให้ครบตามที่แพทย์สั่ง (โดยทั่วไป 3-7 วัน) แม้อาการจะดีขึ้นแล้วก็ตาม เพื่อกำจัดเชื้อให้หมดและป้องกันการดื้อยา

• ยาบรรเทาอาการ: แพทย์อาจให้ยาที่ช่วยลดอาการปวดแสบขัด เช่น Phenazopyridine (ซึ่งทำให้ปัสสาวะเป็นสีส้ม) เพื่อช่วยให้สบายขึ้นในช่วง 1-2 วันแรก

• ดื่มน้ำมากๆ: ดื่มน้ำสะอาดอย่างน้อย 2-3 ลิตรต่อวัน (หากไม่มีข้อห้าม) เพื่อช่วยขับเชื้อโรคออกจากร่างกาย

• หลีกเลี่ยงสารระคายเคือง: ในช่วงที่มีอาการ ควรงดเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีน, แอลกอฮอล์ และอาหารรสเผ็ดจัด

---

วิธีป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำ

การปรับพฤติกรรมคือหัวใจสำคัญในการป้องกัน:

1. ดื่มน้ำให้เพียงพอ เพื่อให้ปัสสาวะบ่อย เป็นการล้างกระเพาะปัสสาวะตามธรรมชาติ

2. อย่ากลั้นปัสสาวะ รู้สึกปวดเมื่อไหร่ให้รีบไปเข้าห้องน้ำ

3. เช็ดให้ถูกวิธี: สำหรับผู้หญิง ให้เช็ดทำความสะอาดจาก "หน้าไปหลัง" เสมอ

4. ปัสสาวะก่อนและหลังการมีเพศสัมพันธ์ เพื่อชะล้างแบคทีเรียออกไป

5. รักษาความสะอาด แต่หลีกเลี่ยงการใช้ผลิตภัณฑ์ที่ระคายเคือง เช่น สเปรย์ดับกลิ่นเฉพาะที่

6. เลือกสวมใส่กางเกงในผ้าฝ้าย ที่ระบายอากาศได้ดี ไม่รัดแน่นเกินไป

ควรไปพบแพทย์ฉุกเฉินทันทีเมื่อมีอาการดังนี้

• มีไข้สูงมาก ร่วมกับหนาวสั่นอย่างรุนแรง

• ปวดบริเวณบั้นเอวหรือสีข้างอย่างรุนแรง

• คลื่นไส้อาเจียนจนรับประทานอาหารและยาไม่ได้

• มีอาการเจ็บหน้าอกเฉียบพลัน หรือหายใจลำบากอย่างรุนแรง

• หมดสติ ไม่รู้สึกตัว หรือชักเกร็ง

• สติเปลี่ยนแปลง เช่น สับสน หรือไม่รู้ตัวชั่วขณะ

• หายใจเร็ว เหนื่อยหอบ หรือหายใจมีเสียงผิดปกติ

• อาการเจ็บปวดรุนแรงที่อวัยวะสำคัญ เช่น ช่องท้อง ศีรษะ

อาการเหล่านี้แสดงถึงภาวะแทรกซ้อนหรือภาวะติดเชื้อรุนแรงที่ต้องได้รับการรักษาอย่างเร่งด่วน เพื่อป้องกันการลุกลามหรือเกิดอันตรายร้ายแรงต่อชีวิต

ทบทวนวันที่

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์,แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว