เจาะลึก "ฟอสฟอรัส" กับโรคไต: ภัยเงียบที่ทำให้กระดูกพรุนและเส้นเลือดแข็ง (พร้อมตารางค้นหาอาหาร)

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร

หากพูดถึงโรคไต คนส่วนใหญ่มักกังวลเรื่อง "ความเค็ม (โซเดียม)" หรือ "ผลไม้ (โพแทสเซียม)" แต่มีความจริงข้อหนึ่งที่น่ากลัวคือ "ฟอสฟอรัส" คือตัวการสำคัญที่ทำให้ผู้ป่วยโรคไตเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดมากที่สุด

ทำไม "ฟอสฟอรัส" ถึงน่ากลัวสำหรับคนเป็นโรคไต?

ฟอสฟอรัส เป็นแร่ธาตุที่ช่วยเสริมสร้างกระดูกและฟัน โดยปกติไตจะขับฟอสฟอรัสส่วนเกินออกทางปัสสาวะ แต่เมื่อไตเสื่อม (โดยเฉพาะระยะที่ 3b, 4 และ 5) ไตจะขับออกไม่ได้ ทำให้เกิดภาวะ ฟอสฟอรัสในเลือดสูง (Hyperphosphatemia) ซึ่งส่งผลเสียรุนแรงดังนี้:

1. กระดูกเปราะบาง: ร่างกายจะดึงแคลเซียมออกจากกระดูกมาเพื่อจับกับฟอสฟอรัส ทำให้กระดูกพรุน หักง่าย

2. หินปูนเกาะหลอดเลือด: แคลเซียมและฟอสฟอรัสที่จับตัวกัน จะไปเกาะตามหลอดเลือดหัวใจ ทำให้หลอดเลือดแข็ง (Calcification) เสี่ยงหัวใจวาย

3. ต่อมพาราไทรอยด์ทำงานหนัก: กระตุ้นให้ต่อมโตและหลั่งฮอร์โมนทำลายกระดูก

4. อาการภายนอก: ผิวหนังแห้ง คันตามตัว เกาเท่าไหร่ก็ไม่หายคัน (เพราะคันจากข้างใน) ตาแดง

รู้ทัน "แหล่งที่มา" ของฟอสฟอรัส (สำคัญมาก)

ฟอสฟอรัสในอาหารไม่ได้ร้ายเท่ากันหมด เราแบ่งเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ:

1. ฟอสฟอรัสสังเคราะห์ (Inorganic Phosphorus) 🔴 อันตรายที่สุด!

พบใน "อาหารแปรรูปและสารปรุงแต่ง" เช่น สารกันบูด ผงฟู สารทำให้เนื้อนุ่ม

• การดูดซึม: ร่างกายดูดซึมได้ 90-100% (กินเท่าไหร่ เข้าเลือดหมด)

• อาหารที่ต้องงดเด็ดขาด: ไส้กรอก, แฮม, เบคอน, บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป, น้ำอัดลมสีดำ (มีกรดฟอสฟอริก), เบเกอรี่ที่ใช้ผงฟู, ชีสแปรรูป

2. ฟอสฟอรัสตามธรรมชาติ (Organic Phosphorus)

• จากสัตว์: (เนื้อสัตว์, นม, ไข่) ดูดซึมได้ประมาณ 40-60%

• จากพืช: (ถั่ว, ธัญพืช, ข้าวกล้อง) ดูดซึมได้เพียง 10-30% (เพราะติดพันธะไฟเตท)

  • ข้อควรจำ: ผู้ป่วยโรคไต สามารถทานถั่วหรือธัญพืชได้บ้าง ไม่ต้องงด 100% เหมือนความเชื่อเดิม เพราะร่างกายดูดซึมฟอสฟอรัสจากพืชได้น้อย

สัญญาณไฟจราจร: เลือกกินอย่างไรให้ฟอสฟอรัสไม่เกิน?

(เป้าหมาย: คุมให้ค่าฟอสฟอรัสในเลือดไม่เกิน 4.5 mg/dL หรือรับประทานไม่เกิน 800-1,000 มก./วัน)

🔴 กลุ่มสีแดง: ฟอสฟอรัสสูง (ต้องหลีกเลี่ยง)

• นมและผลิตภัณฑ์นม: นมวัว, นมข้นหวาน, ชีส, โยเกิร์ต, ไอศกรีม

• ไข่: ไข่แดง (ไข่ขาวทานได้), ไข่ปลา, ไข่เค็ม

• เนื้อสัตว์แปรรูป: ไส้กรอก, หมูยอ, กุนเชียง, ลูกชิ้นเด้งๆ (ใส่สารฟอสเฟต)

• เครื่องดื่ม: กาแฟใส่นม, ชาเย็น, น้ำอัดลมสีเข้ม (Cola/Pepsi), เครื่องดื่มชูกำลัง

• เบเกอรี่: เค้ก, คุกกี้, ปาท่องโก๋, ซาลาเปา (ที่มีผงฟู/ยีสต์)

• อื่นๆ: แมลงทอด, ธัญพืชอัดแท่ง, ทองหยิบ, ทองหยอด

🟢 กลุ่มสีเขียว: ฟอสฟอรัสต่ำ (ทานได้)

• โปรตีน: ไข่ขาว (ดีที่สุด), เนื้อปลา, อกไก่, หมูชิ้น (ไม่ติดมันและไม่แปรรูป)

• เครื่องดื่ม: น้ำเปล่า, น้ำสมุนไพร (ไม่หวาน), น้ำขิง, น้ำอัดลมสีใส (Sprite/7-up ทานได้บ้างแต่น้ำตาลสูง), นมข้าว (Rice milk)

• ขนม: วุ้น, เฉาก๊วย, สาคู, ลอดช่อง (ตัวแป้ง), ขนมชั้น, ตะโก้ (ระวังกระทิ)

ทบทวนวันที่

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์,แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว