อาการบวมจากโรคไต: วิธีสังเกตข้อแตกต่างจากบวมโรคหัวใจและตับ

"อาการบวม" (Edema) คือหนึ่งในสัญญาณเตือนที่สร้างความกังวลให้กับผู้ป่วยมากที่สุด มันคือภาวะที่ร่างกายมีของเหลว (น้ำและเกลือ) สะสมคั่งค้างอยู่ในเนื้อเยื่อมากเกินไป แต่การบวมนั้นไม่ได้เกิดจาก "โรคไต" เพียงอย่างเดียว แต่อาจเกิดจาก "โรคหัวใจ" หรือ "โรคตับ" ก็ได้

ข่าวดีคือ ลักษณะการบวมจากแต่ละโรคมักมี "เอกลักษณ์" และ "จุดสังเกต" ที่แตกต่างกัน การทำความเข้าใจข้อแตกต่างเหล่านี้ จะช่วยให้คุณสามารถประเมินสถานการณ์เบื้องต้นและไปพบแพทย์ได้ถูกต้อง

---

🩺 2 ลักษณะเฉพาะของ "อาการบวมจากโรคไต"

อาการบวมจากโรคไตมีความ "น่าสนใจ" เพราะสามารถแสดงออกได้ 2 รูปแบบหลัก ขึ้นอยู่กับกลไกการเกิดโรค:

แบบที่ 1: "บวมเพราะโปรตีนรั่ว" (Nephrotic Syndrome)

นี่คือลักษณะบวมที่คลาสสิกที่สุดของโรคไตบางชนิด (เช่น เบาหวานลงไต, โรคไตอักเสบ)

• กลไก: "ตะแกรง" กรองของไตเสียหายอย่างหนัก ทำให้โปรตีนอัลบูมิน (ซึ่งทำหน้าที่เหมือน "ฟองน้ำ" อุ้มน้ำไว้ในหลอดเลือด) รั่วไหลทิ้งไปกับปัสสาวะจำนวนมหาศาล

• ผลลัพธ์: เมื่อโปรตีนในเลือดต่ำมาก น้ำในหลอดเลือดจึง "รั่ว" ออกไปสะสมในเนื้อเยื่อทั่วร่างกาย

โดยการบวมนี้ไม่ได้เป็นแบบ "สวิตช์เปิด-ปิด" แต่เป็นแบบ "แถบเลื่อน" (Gradient) ดังนี้:

• ค่าปกติ (Normal): ระดับอัลบูมินในเลือดของคนปกติจะอยู่ที่ประมาณ 3.5 - 5.5 g/dL

• เริ่มมีความเสี่ยงบวม (Risk Starts < 3.5 g/dL): ณ จุดนี้ ถือว่าร่างกายเริ่มเข้าสู่ภาวะโปรตีนในเลือดต่ำ (Hypoalbuminemia) "แรงอุ้มน้ำ" ในหลอดเลือดเริ่มลดลง ในคนส่วนใหญ่ "อาจจะยังไม่บวมให้เห็นชัดเจน" เพราะร่างกายยังมีกลไกอื่นช่วยชดเชยอยู่

• เริ่มบวมชัดเจน (Apparent Edema < 3.0 g/dL): ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะเริ่มสังเกตเห็นอาการบวมเล็กน้อย เช่น แหวนเริ่มคับ หรือมีรอยบุ๋มที่ข้อเท้าจางๆ

• บวมชัดเจนและรุนแรง (Significant Edema < 2.5 g/dL): นี่คือ "ค่าวิกฤต" (Critical Threshold) ที่ "แรงอุ้มน้ำ" ในหลอดเลือดลดลงต่ำมากจนกลไกชดเชยของร่างกาย "เอาไม่อยู่" ทำให้น้ำรั่วซึมออกจากหลอดเลือดอย่างชัดเจนและรุนแรง

• จุดสังเกตสำคัญ:

  • 1. บวมที่ "ใบหน้าและเปลือกตา" ในตอนเช้า (Puffy eyes): เนื่องจากขณะนอนราบ น้ำจะไหลไปกองรวมอยู่ที่เนื้อเยื่ออ่อนที่สุดคือใบหน้า

  • 2. ปัสสาวะเป็นฟองมากผิดปกติ: เกิดจากโปรตีนที่รั่วออกมา

  • 3. บวมทั่วตัว: มักจะบวมกดบุ๋มทั้งตัว (Anasarca)

แบบที่ 2: "บวมเพราะขับน้ำและเกลือไม่ออก" (Kidney Failure / Nephritic)

นี่คือลักษณะบวมที่พบในผู้ป่วยโรคไตเสื่อมเรื้อรัง (CKD) ระยะท้ายๆ (ระยะ 4-5)

• กลไก: ไตสูญเสียความสามารถในการ "ขับเกลือ (โซเดียม) และน้ำส่วนเกิน" ออกจากร่างกาย

• ผลลัพธ์: เกิดภาวะน้ำและเกลือคั่ง (Fluid Overload) สะสมในร่างกาย

อาการบวมมักจะไม่ปรากฏในโรคไตระยะแรกเริ่ม (ระยะ 1-2) เพราะไตที่เหลืออยู่ยังพอจะทำงานชดเชยได้

อาการบวมจะเริ่มปรากฏและแย่ลงอย่างชัดเจนในโรคไตระยะท้าย (ระยะ 3b, 4, และ 5)

• ระยะ 3b-4 (ไตเสื่อมปานกลางถึงรุนแรง):

  • ผู้ป่วยจะเริ่มสังเกตเห็นอาการบวมที่ ข้อเท้าและหน้าแข้ง (เรียกว่า บวมกดบุ๋ม - Pitting Edema)

  • อาการมักจะเป็น มากขึ้นในช่วงบ่ายหรือเย็น หลังจากยืนหรือนั่งห้อยขานานๆ และมักจะ ดีขึ้นในตอนเช้า หลังตื่นนอน (เพราะน้ำกระจายไปทั่วร่างกายตอนนอนราบ)

  • อาจเริ่มมีอาการ บวมที่เปลือกตา (Puffy eyes) ในตอนเช้า

• ระยะ 5 (ไตวายระยะสุดท้าย):

  • ไตแทบจะไม่สามารถขับน้ำและเกลือได้เลย

  • อาการบวมจะรุนแรงขึ้นมาก บวมตลอดทั้งวัน

  • อาจบวมทั่วตัว และที่อันตรายที่สุดคือเกิด ภาวะน้ำท่วมปอด (Pulmonary Edema) ซึ่งเป็นสัญญาณอันตราย "เรื่องใหญ่" ที่ทำให้ผู้ป่วยหอบเหนื่อยและนอนราบไม่ได้

• จุดสังเกตสำคัญ:

  • 1. บวมที่ "เท้าและข้อเท้า" เป็นหลัก: เป็นการบวมตามแรงโน้มถ่วง (คล้ายโรคหัวใจ)

  • 2. บวมมากขึ้นในช่วงบ่ายหรือเย็น: หลังจากยืนหรือนั่งห้อยขานานๆ

  • 3. มี "ความดันโลหิตสูง" ที่ควบคุมได้ยาก ร่วมด้วยเสมอ

---

⚖️ ตารางเปรียบเทียบ: บวมจาก ไต, หัวใจ, ตับ, และหลอดเลือด

วิธีที่ดีที่สุดในการประเมินสาเหตุ คือการดู "อาการร่วม"อื่นๆ ที่เกิดขึ้นครับ

สาเหตุ	📍 จุดสังเกตสำคัญ / อาการที่แตกต่าง
โรคไต (ชนิดโปรตีนรั่ว)	1. บวมที่ "หน้าและเปลือกตา" ในตอนเช้า (สำคัญมาก) 2. ปัสสาวะเป็นฟองมาก 3. บวมทั่วตัว
โรคไต (ชนิดไตวาย/ขับน้ำไม่ออก)	1. บวมที่ "เท้าและข้อเท้า" (แย่ลงตอนเย็น) 2. มีความดันโลหิตสูง ที่ควบคุมยาก 3. (มักไม่มีอาการหอบเหนื่อยชัดเจนในระยะแรก)
โรคหัวใจล้มเหลว (Heart Failure)	1. บวมที่ "เท้าและข้อเท้า" (แย่ลงตอนเย็น) 2. มีอาการ "หอบเหนื่อย" (สำคัญที่สุด!) 3. "นอนราบไม่ได้" (Orthopnea) ต้องหนุนหมอนสูง 4. มักมีประวัติโรคหัวใจหรือความดันสูงมาก่อน
โรคตับแข็ง (Liver Cirrhosis)	1. "ท้องมาน" (Ascites) มักจะเกิดขึ้นก่อน หรือเด่นกว่าอาการบวมที่ขา 2. "ตัวเหลือง ตาเหลือง" (Jaundice)<t/d>
หลอดเลือด (DVT / เส้นเลือดขอด)	1. "บวมเพียงข้างเดียว" (Asymmetrical) 2. ปวด, แดง, ร้อน บริเวณขาข้างที่บวม (หากเป็นลิ่มเลือดอุดตัน)

---

💡 แนวทางการดูแลตนเองเบื้องต้น (เมื่อมีอาการบวม)

ในระหว่างที่รอพบแพทย์ คุณสามารถดูแลตนเองเบื้องต้นเพื่อบรรเทาอาการและติดตามความรุนแรงได้ ดังนี้:

1. ชั่งน้ำหนักตัวทุกวัน (สำคัญที่สุด!)

นี่คือวิธีที่ดีที่สุดในการติดตาม "ภาวะน้ำเกิน" ในร่างกาย

• วิธีทำ: ชั่งน้ำหนักในเวลาเดียวกันทุกวัน (แนะนำตอนเช้า หลังเข้าห้องน้ำ ก่อนทานอาหาร)

• สัญญาณอันตราย: หาก น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นรวดเร็ว (เช่น 1-2 กิโลกรัม ภายใน 1-2 วัน) นี่คือ "น้ำ" ที่คั่ง ไม่ใช่ไขมัน และเป็นสัญญาณว่าไตขับน้ำออกไม่ทัน (ควรรีบไปโรงพยาบาล)

2. "ลดเค็ม" ทันที

• สาเหตุ: เกลือ (โซเดียม) คือตัวการหลักที่ "ดึง" น้ำไว้ในร่างกาย

• วิธีทำ: "งด" อาหารแปรรูป, อาหารสำเร็จรูป, ซุปก้อน, ผงปรุงรส, และลดการปรุงรสเค็มทั้งหมด (เป้าหมายโซเดียม < 2,000 mg/วัน)

• (ลิงก์ไปยังบทความ: คู่มือปฏิบัติการลดเค็ม)

3. ยกขาสูง

• หากคุณบวมที่เท้าหรือข้อเท้า การนอนหรือนั่งยกขาสูง (สูงกว่าระดับหัวใจ) วันละ 15-30 นาที 2-3 ครั้ง จะช่วยให้ของเหลวไหลกลับเข้าสู่ระบบไหลเวียนได้ดีขึ้น

4. สังเกตอาการอื่นร่วม

• คุณมีอาการหอบเหนื่อยหรือไม่? (สงสัยหัวใจ/น้ำท่วมปอด)

• ปัสสาวะของคุณเป็นฟองหรือไม่? (สงสัยไตโปรตีนรั่ว)

---

🚨 สรุป: เมื่อไหร่ที่ต้องรีบไปพบแพทย์?

ห้ามรอดูอาการและควรรีบไปโรงพยาบาลทันที หากคุณมีอาการบวมร่วมกับสิ่งต่อไปนี้:

• หายใจหอบเหนื่อย หรือ "นอนราบไม่ได้" (สงสัยภาวะน้ำท่วมปอด หรือ หัวใจล้มเหลว)

• น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว (1-2 กิโลกรัม ภายใน 1-2 วัน)

• บวมที่ขาเพียงข้างเดียว ร่วมกับอาการปวด (สงสัยภาวะลิ่มเลือดอุดตัน DVT)

• บวมทั่วตัวอย่างรวดเร็ว

ข้อจำกัดความรับผิดชอบที่สำคัญ: บทความนี้มีไว้เพื่อให้ความรู้และแนวทางสังเกตตนเองเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยจากแพทย์ได้ หากคุณมีอาการบวมที่เกิดขึ้นใหม่, บวมต่อเนื่อง, หรือบวมอย่างรวดเร็ว คุณต้องไปพบแพทย์เพื่อรับการวินิจฉัยที่ถูกต้อง

ทบทวนวันที่

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์,แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว