คู่มืออาหารสำหรับผู้ป่วยโรคไต (CKD): คุม 4 เสาหลัก ชะลอไตเสื่อม

สำหรับผู้ป่วยโรคไตเสื่อมเรื้อรัง (CKD) "อาหาร" ไม่ใช่แค่ปัจจัยเสริม แต่คือหนึ่งใน "ยา" ที่สำคัญที่สุด ในการชะลอการเสื่อมของไต การควบคุมอาหารที่ถูกต้องสามารถช่วยลดภาระการทำงานของไตที่เหลืออยู่, ควบคุมความดันโลหิต, ป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่อันตราย และยืดระยะเวลาการฟอกไตออกไปได้

แต่ "อาหารโรคไต" มีความซับซ้อนอย่างมาก และ "แตกต่าง" จากอาหารสุขภาพของคนทั่วไปโดยสิ้นเชิง อาหาร "สุขภาพดี" บางชนิด เช่น ผักใบเขียว, กล้วย, หรือนม อาจกลายเป็น "อาหารต้องห้าม" สำหรับผู้ป่วยไตระยะท้าย

หัวใจสำคัญที่สุดคือ "การคุมอาหารจะเปลี่ยนแปลงไปตามระยะของโรคไต"

คู่มือนี้คือภาพรวมของ 4 เสาหลักที่ผู้ป่วยโรคไตทุกคนต้องทำความเข้าใจ เพื่อวางแผนการรับประทานอาหารได้อย่างถูกต้อง

---

หลักการสำคัญ: การคุมอาหาร "เปลี่ยนไปตามระยะ" ของโรค

นี่คือความสับสนที่พบบ่อยที่สุด ผู้ป่วยมักได้รับคำแนะนำที่แตกต่างกัน เพราะความเข้มงวดของอาหารขึ้นอยู่กับค่าการทำงานของไต (eGFR):

• ระยะต้น (Stage 1-3a): ไตยังพอทำงานได้

  • เป้าหมาย: เน้น "ป้องกัน" และ "ชะลอ"

  • การคุมอาหาร: คล้ายอาหารสุขภาพทั่วไป คือ เน้นลดเค็ม (โซเดียม) เพื่อควบคุมความดันโลหิต, ลดหวาน, ลดไขมันเลว

  • (ในระยะนี้ มักยังไม่จำเป็นต้องจำกัดโปรตีน, โพแทสเซียม, หรือฟอสฟอรัส)

• ระยะท้าย (Stage 3b, 4, 5 - ยังไม่ฟอกไต)

  • เป้าหมาย: เน้น "ชะลอไตเสื่อม" และ "ป้องกันภาวะแทรกซ้อน"

  • การคุมอาหาร: นี่คือ "อาหารโรคไต" ที่แท้จริง ที่ต้องคุมเข้มทั้ง 4 เสาหลัก:

    1. คุมโซเดียม (เค็ม)

    2. คุมโพแทสเซียม

    3. คุมฟอสฟอรัส

    4. จำกัดโปรตีน

• ระยะฟอกไต (Dialysis Stage):

  • เป้าหมาย: เน้น "บำรุง" และ "รักษาสมดุล"

  • การคุมอาหาร "เปลี่ยน" อีกครั้ง!

    • คุมโซเดียม, โพแทสเซียม, ฟอสฟอรัส (เข้มงวดเหมือนเดิม)

    • ต้องกินโปรตีน "เพิ่มขึ้น" (เพื่อทดแทนที่สูญเสียไปตอนฟอกไต)

    • ต้อง "จำกัดน้ำดื่ม" (สำคัญมาก)

---

4 เสาหลักที่ผู้ป่วยโรคไตต้องควบคุม

เสาหลักที่ 1: โซเดียม (Sodium) - "ลดเค็ม"

• ทำไมต้องคุม: เพื่อควบคุมความดันโลหิตสูง และป้องกันภาวะน้ำเกิน (อาการบวม, น้ำท่วมปอด)

• ใครต้องคุม: ผู้ป่วยทุกระยะ

• เป้าหมาย: น้อยกว่า 2,000 mg ต่อวัน

• (อ่านคู่มือฉบับเต็ม: ➡️ [คู่มือปฏิบัติการลดเค็ม 5 หมวดอาหาร])

เสาหลักที่ 2: โพแทสเซียม (Potassium)

• ทำไมต้องคุม: เมื่อไตเสื่อม (ระยะ 3b-5) จะขับโพแทสเซียมไม่ได้ การมีโพแทสเซียมในเลือดสูง (Hyperkalemia) เป็น "ภัยเงียบ" ที่อันตรายถึงชีวิต เพราะอาจทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะหรือหยุดเต้นกะทันหัน

• ใครต้องคุม: ผู้ป่วยระยะ 3b, 4, 5

• อาหารที่ต้องเลี่ยง (กลุ่มโพแทสเซียมสูง):

  • ผลไม้: กล้วย, ทุเรียน, ส้ม, แคนตาลูป, มะละกอสุก, ลูกพรุน

  • ผัก: ผักใบสีเขียวเข้ม (คะน้า, ผักโขม), มะเขือเทศ, มันฝรั่ง, ฟักทอง, หน่อไม้

  • อื่นๆ: นม, ถั่ว, ช็อกโกแลต

• (อ่านเพิ่มเติม: ➡️ [ภาวะโพแทสเซียมในเลือดสูง: อาหารที่ควรเลี่ยง])

เสาหลักที่ 3: ฟอสฟอรัส (Phosphorus)

• ทำไมต้องคุม: เมื่อไตเสื่อม (ระยะ 3b-5) จะขับฟอสฟอรัสไม่ได้ เมื่อฟอสฟอรัสในเลือดสูง จะดึงเอาแคลเซียมออกจากกระดูก ทำให้เกิดภาวะกระดูกพรุน และยังทำให้เกิด "ภาวะหลอดเลือดแข็งตัว" (หินปูนเกาะ) ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจ

• ใครต้องคุม: ผู้ป่วยระยะ 3b, 4, 5

• อาหารที่ต้องเลี่ยง (กลุ่มฟอสฟอรัสสูง):

  • กลุ่มธรรมชาติ: นม, โยเกิร์ต, ชีส, ถั่วเมล็ดแห้ง, ไข่แดง

  • กลุ่มสังเคราะห์ (อันตรายที่สุด): อาหารแปรรูปทุกชนิด (ไส้กรอก, แฮม), น้ำอัดลมสีดำ (โค้ก, เป๊ปซี่), และเบเกอรี่ (ที่มีผงฟู)

• (อ่านเพิ่มเติม: ➡️ [ภาวะกระดูกและแร่ธาตุผิดปกติในโรคไต])

เสาหลักที่ 4: โปรตีน (Protein) - "ดาบสองคม"

นี่คือเสาหลักที่ซับซ้อนที่สุด เพราะปริมาณที่แนะนำจะ "สวนทางกัน" ขึ้นอยู่กับว่าคุณฟอกไตแล้วหรือยัง

• ทำไมต้องคุม: การกินโปรตีนจะทำให้เกิด "ของเสีย (ยูเรีย)" ซึ่งไตต้องทำงานหนักเพื่อขับทิ้ง

• ผู้ป่วยระยะ 3b-5 (ยังไม่ฟอกไต):

  • เป้าหมาย: ต้อง "จำกัด" โปรตีน (ประมาณ 0.6-0.8 กรัม ต่อน้ำหนักตัว 1 กก.)

  • ทำไปเพื่อ: เพื่อ "ลดภาระ" ให้ไตที่เหลืออยู่ทำงานน้อยลง และ "ชะลอ" การเสื่อมของไตได้

• ผู้ป่วยที่ "ฟอกไตแล้ว" (Dialysis):

  • เป้าหมาย: ต้อง "กินโปรตีนเพิ่มขึ้น" (ประมาณ 1.0-1.2 กรัม ต่อน้ำหนักตัว 1 กก.)

  • ทำไปเพื่อ: "ทดแทน" โปรตีนและกรดอะมิโนที่สูญเสียไปในระหว่างกระบวนการฟอกไต เพื่อป้องกันภาวะขาดสารอาหารและกล้ามเนื้อลีบ

---

สรุป: เริ่มต้นอย่างไร?

การคุมอาหารโรคไตเป็นเรื่องที่ซับซ้อนและต้องใช้ความรู้เฉพาะทาง การเริ่มต้นที่ดีที่สุดคือ:

1. รู้ระยะโรคไตของคุณ: ถามแพทย์ว่าค่า eGFR และ UACR ของคุณเท่าไหร่

2. ปรึกษานักกำหนดอาหารโรคไต (Renal Dietitian): นี่คือผู้เชี่ยวชาญที่จะช่วยวางแผนการรับประทานอาหารที่ "เหมาะสม" กับระยะโรคและผลเลือดของคุณโดยเฉพาะ

การปฏิบัติตัวเรื่องอาหารอย่างเคร่งครัด คือการ "ซื้อเวลา" และ "รักษาคุณภาพชีวิต" ที่ดีที่สุดที่ผู้ป่วยโรคไตสามารถทำได้

 

ทบทวนวันที่

โดย นายแพทย์ ประพันธ์ ปลื้มภาณุภัทร อายุรแพทย์,แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว