Neutrophil คืออะไร? ค่าสูงหรือต่ำหมายถึงอะไร และ ANC สำคัญอย่างไร

Neutrophil คืออะไร?

Neutrophil เป็นเม็ดเลือดขาวชนิดหนึ่งในกลุ่ม granulocyte สร้างจากไขกระดูก และเป็นเม็ดเลือดขาวชนิดที่พบมากที่สุดในเลือดของผู้ใหญ่

นิวเคลียสของ neutrophil ที่โตเต็มที่มักแบ่งเป็นหลายพู หรือ lobes จึงเคยเรียกว่า polymorphonuclear neutrophil (PMN) อย่างไรก็ตามคำว่า PMN อาจใช้เรียก granulocyte ที่มีนิวเคลียสหลายพูโดยรวมในบางบริบท จึงควรใช้คำว่า neutrophil โดยตรงเมื่อกล่าวถึงผล CBC

เมื่อร่างกายเกิดการติดเชื้อหรือเนื้อเยื่อได้รับบาดเจ็บ neutrophil สามารถเคลื่อนออกจากหลอดเลือดไปยังบริเวณที่มีการอักเสบได้อย่างรวดเร็ว

หน้าที่ของ Neutrophil

1. กำจัดเชื้อโรค

Neutrophil เป็นด่านสำคัญในการป้องกันการติดเชื้อ โดยเฉพาะ เชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา สามารถกลืนกินเชื้อโรคหรือสิ่งแปลกปลอมผ่านกระบวนการ phagocytosis

2. ปล่อยสารทำลายเชื้อโรค

ภายใน neutrophil มี granules ที่ประกอบด้วยเอนไซม์และสารต้านเชื้อโรค รวมทั้งสามารถสร้าง reactive oxygen species เพื่อช่วยทำลายจุลชีพที่ถูกกลืนเข้าไป

3. มีบทบาทในการอักเสบ

สารจาก cytokines, chemokines และระบบ complement ช่วยดึง neutrophil ไปยังตำแหน่งที่มีการติดเชื้อหรือเนื้อเยื่อบาดเจ็บ ดังนั้น neutrophil จึงเพิ่มขึ้นได้ทั้งจากการติดเชื้อและการอักเสบที่ไม่ใช่การติดเชื้อ เช่น โรคเกาต์เฉียบพลันหรือการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ

4. สร้าง Neutrophil Extracellular Traps

Neutrophil สามารถปล่อยโครงข่ายที่เรียกว่า Neutrophil Extracellular Traps (NETs) เพื่อช่วยดักจับจุลชีพบางชนิด แต่การกระตุ้นมากเกินไปก็อาจมีส่วนในการอักเสบและเนื้อเยื่อบาดเจ็บได้

ผลตรวจ Neutrophil รายงานอย่างไร?

ผล CBC with differential มักรายงาน neutrophil ได้ 2 แบบ:

1. รายงานเป็นเปอร์เซ็นต์

เช่น:Neutrophil 65%

หมายความว่า 65% ของเม็ดเลือดขาวที่ตรวจนับเป็น neutrophil แต่เปอร์เซ็นต์อย่างเดียวไม่ได้บอกจำนวน neutrophil จริง เพราะต้องดูจำนวน WBC ทั้งหมดร่วมด้วย

2. รายงานเป็นจำนวนจริง หรือ ANC

Absolute Neutrophil Count (ANC) คือจำนวน neutrophil จริงต่อไมโครลิตรของเลือด และเป็นค่าที่สำคัญมากในการประเมิน neutropenia และความเสี่ยงติดเชื้อ

ANC คืออะไรและคำนวณอย่างไร?

ANC (Absolute Neutrophil Count) คือจำนวน neutrophil จริงในเลือด ไม่ใช่เพียงเปอร์เซ็นต์

สูตรคำนวณคือ:

ANC = WBC × (% Neutrophil + % Band) ÷ 100

ตัวอย่าง:

WBC = 5,000/µL
Neutrophil = 60%
Band = 2%

ANC = 5,000 × (60 + 2) ÷ 100 = 3,100/µL

ดังนั้นแม้ neutrophil percentage จะดูปกติ หาก WBC ต่ำมาก ANC ก็อาจต่ำได้ ในทางกลับกันเปอร์เซ็นต์ neutrophil สูงแต่ WBC ต่ำอาจไม่ได้หมายถึง neutrophilia จริง

ค่าปกติของ Neutrophil

ช่วงอ้างอิงแตกต่างกันตามห้องปฏิบัติการ อายุ ประชากร และวิธีตรวจ จึงควรใช้ reference range ที่ระบุในใบผลตรวจเป็นหลัก

ในการประเมิน neutropenia ควรใช้ ANC มากกว่าการใช้ neutrophil percentage เพียงอย่างเดียว

Band Neutrophil และ Left Shift คืออะไร?

Band neutrophil เป็น neutrophil ระยะที่ยังไม่โตเต็มที่ นิวเคลียสยังไม่แบ่งเป็นหลายพูเหมือน mature neutrophil และมีลักษณะคล้ายแถบหรือเกือกม้า

เมื่อไขกระดูกถูกกระตุ้นให้สร้าง neutrophil จำนวนมาก อาจปล่อย band neutrophil ออกมาในกระแสเลือดมากขึ้น ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า left shift

Left shift สามารถพบได้ในการติดเชื้อแบคทีเรีย แต่ ไม่ได้หมายความว่ามีการติดเชื้อเสมอไป เพราะอาจพบได้ในภาวะอักเสบรุนแรง เนื้อเยื่อบาดเจ็บ และ physiologic stress บางชนิด

Neutrophil สูงเกิดจากอะไร?

Neutrophil ที่สูงกว่าช่วงอ้างอิงเรียกว่า neutrophilia โดยควรพิจารณา absolute count ร่วมกับอาการและ WBC ทั้งหมด

1. การติดเชื้อ

การติดเชื้อแบคทีเรียเป็นสาเหตุสำคัญของ neutrophilia โดยเฉพาะการติดเชื้อเฉียบพลัน แต่ neutrophil สูงเพียงอย่างเดียวไม่สามารถระบุชนิดของเชื้อหรือยืนยันว่ามีการติดเชื้อได้

2. การอักเสบที่ไม่ใช่การติดเชื้อ

ตัวอย่างเช่น:

• โรคเกาต์เฉียบพลัน
• โรคข้ออักเสบบางชนิด
• vasculitis
• โรคอักเสบเรื้อรังบางชนิด

3. เนื้อเยื่อได้รับบาดเจ็บหรือขาดเลือด

เช่น กล้ามเนื้อหัวใจตาย แผลไฟไหม้ การผ่าตัด หรือ trauma สามารถทำให้ neutrophil เพิ่มขึ้นได้

4. ความเครียดทางร่างกาย

การออกกำลังกายหนัก การผ่าตัด อุบัติเหตุ ชัก หรือ physiologic stress รุนแรงสามารถทำให้ neutrophil สูงชั่วคราวได้

5. ยาบางชนิด

เช่น corticosteroid สามารถทำให้ neutrophil ในเลือดสูงขึ้นจากการเปลี่ยนการกระจายตัวของ neutrophil ในร่างกาย

6. การสูบบุหรี่

ผู้สูบบุหรี่บางรายอาจมี WBC และ neutrophil สูงเรื้อรังเล็กน้อย

7. โรคไขกระดูก

หาก neutrophil สูงมากหรือสูงต่อเนื่องโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน ควรพิจารณาโรคไขกระดูก เช่น myeloproliferative neoplasm หรือ leukemia ตามลักษณะ CBC และ blood smear

Neutrophil ต่ำเกิดจากอะไร?

จำนวน neutrophil ต่ำเรียกว่า neutropenia สาเหตุอาจเกิดจากไขกระดูกสร้างลดลง หรือ neutrophil ถูกใช้หรือทำลายมากกว่าปกติ

1. ยาเคมีบำบัดหรือรังสีรักษา

การรักษามะเร็งสามารถกดการทำงานของไขกระดูก ทำให้การสร้าง neutrophil ลดลง

2. ยาบางชนิด

ยาหลายชนิดสามารถทำให้ neutropenia ได้ เช่น ยารักษาไทรอยด์ ยาปฏิชีวนะบางชนิด ยากันชัก และยากดภูมิคุ้มกันบางชนิด

3. การติดเชื้อ

การติดเชื้อบางชนิด โดยเฉพาะ viral infection สามารถทำให้ neutrophil ลดลงชั่วคราว เช่น influenza, viral hepatitis และการติดเชื้อไวรัสอื่น

4. ภาวะขาดสารอาหาร

การขาด วิตามินบี 12, โฟเลต หรือภาวะขาดสารอาหารรุนแรง สามารถทำให้การสร้าง neutrophil ลดลงได้ และมักมีเม็ดเลือดชนิดอื่นผิดปกติร่วมด้วย

5. โรคภูมิคุ้มกัน

autoimmune neutropenia หรือโรค autoimmune บางชนิดสามารถทำให้ภูมิคุ้มกันทำลาย neutrophil เพิ่มขึ้น

6. โรคไขกระดูก

• aplastic anemia
• myelodysplastic syndrome
• leukemia
• bone marrow infiltration

7. ม้ามโต

ม้ามที่โตมากอาจกักเก็บและทำลาย neutrophil เพิ่มขึ้น ทำให้ neutrophil ในเลือดลดลง

8. Neutropenia แต่กำเนิดหรือเรื้อรังบางชนิด

พบไม่บ่อย แต่มีโรคทางพันธุกรรมและ cyclic neutropenia ที่ทำให้ neutrophil ต่ำเป็นช่วง ๆ หรือเรื้อรัง

ANC ต่ำแค่ไหนจึงเสี่ยงติดเชื้อ?

ระดับความรุนแรงของ neutropenia และความเสี่ยงติดเชื้อประเมินจาก ANC มากกว่าเปอร์เซ็นต์ neutrophil

Merck ระบุว่าเมื่อ ANC ต่ำกว่า 500/µL แม้แต่เชื้อประจำถิ่นในปากหรือลำไส้ก็สามารถก่อการติดเชื้อรุนแรงได้ และเมื่อ ANC ต่ำกว่า 200/µL การแสดงอาการอักเสบอาจลดลงจนสัญญาณของการติดเชื้อไม่ชัดเจน

ถ้า Neutrophil ต่ำควรตรวจอะไรต่อ?

1. ดู CBC ทั้งชุด

ต้องดูว่า neutrophil ต่ำเพียงอย่างเดียว หรือมี anemia และ platelet ต่ำร่วมด้วย เพราะหากมีหลาย cell lines ต่ำต้องคิดถึงโรคไขกระดูกหรือ systemic disease มากขึ้น

2. คำนวณ ANC

อย่าตัดสินจาก neutrophil percentage เพียงอย่างเดียว เพราะค่าที่สัมพันธ์กับความเสี่ยงติดเชื้อคือ ANC

3. เปรียบเทียบกับผลเลือดครั้งก่อน

ช่วยแยกว่าเป็น neutropenia ใหม่ ชั่วคราว หรือเป็นมานาน

4. ทบทวนยา

ยาหลายชนิดสามารถทำให้ neutropenia ได้ จึงควรทบทวนทั้งยาที่แพทย์สั่ง ยาที่ซื้อเอง สมุนไพร และอาหารเสริม

5. ตรวจ peripheral blood smear

ช่วยดู morphology ของเม็ดเลือดและค้นหา blast หรือความผิดปกติที่ทำให้นึกถึงโรคไขกระดูก

6. ตรวจสารอาหารเมื่อมีข้อบ่งชี้

อาจตรวจ vitamin B12 และ folate โดยเฉพาะเมื่อมี macrocytosis หรือ cytopenia หลายชนิดร่วมกัน

7. ตรวจการติดเชื้อตามบริบท

เช่น HIV, hepatitis virus หรือเชื้ออื่นตามประวัติ อาการ และปัจจัยเสี่ยง

8. Bone marrow examination เมื่อจำเป็น

อาจพิจารณาเมื่อ neutropenia รุนแรงหรือเรื้อรังโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือมี anemia, thrombocytopenia, blast หรือความผิดปกติของเม็ดเลือดอื่นร่วมด้วย

เมื่อไรควรรีบพบแพทย์?

ควรได้รับการประเมินโดยเร็วหากพบ neutropenia ร่วมกับอาการต่อไปนี้:

• ไข้
• หนาวสั่น
• เจ็บคอหรือแผลในปากมาก
• ไอ หอบเหนื่อย
• ปัสสาวะแสบขัด
• ปวดท้องหรือท้องเสียรุนแรง
• แผลแดง บวม หรือมีหนอง

หาก ANC <500/µL และมีไข้ ควรถือเป็นภาวะเร่งด่วน โดยเฉพาะในผู้ป่วยมะเร็งหรือผู้ได้รับ chemotherapy เพราะ febrile neutropenia อาจเกิดการติดเชื้อรุนแรงอย่างรวดเร็วและต้องได้รับการประเมินและรักษาโดยเร็ว

สรุปสำหรับคนที่ถือผล Neutrophil อยู่ในมือ

• Neutrophil เป็นเม็ดเลือดขาวสำคัญในการป้องกันแบคทีเรียและเชื้อรา
• อย่าดูเพียง Neutrophil % ต้องดู WBC และคำนวณ ANC ร่วมด้วย
• ANC <1,500/µL โดยทั่วไปเรียกว่า neutropenia
• ANC <500/µL ถือว่า severe neutropenia และความเสี่ยงติดเชื้อเพิ่มขึ้นชัดเจน
• Neutrophil สูงไม่ได้หมายถึงติดเชื้อแบคทีเรียเสมอไป อาจเกิดจาก inflammation, tissue injury, stress หรือยาได้
• Band neutrophil หรือ left shift สนับสนุนการกระตุ้นไขกระดูก แต่ไม่ใช่หลักฐานจำเพาะของ bacterial infection
• หาก neutropenia ร่วมกับไข้ โดยเฉพาะ ANC ต่ำมาก ควรได้รับการประเมินอย่างเร่งด่วน

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ Neutrophil

Neutrophil คืออะไร?

Neutrophil เป็นเม็ดเลือดขาวชนิดที่พบมากที่สุดในผู้ใหญ่ และมีหน้าที่สำคัญในการกำจัดเชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา

Neutrophil ปกติกี่เปอร์เซ็นต์?

ในผู้ใหญ่มักพบประมาณ 40–70% ของเม็ดเลือดขาวทั้งหมด แต่ช่วงอ้างอิงแตกต่างกันตามห้องปฏิบัติการ จึงควรใช้ค่าบนใบผลตรวจเป็นหลัก

ANC คืออะไร?

ANC คือ Absolute Neutrophil Count หรือจำนวน neutrophil จริงต่อไมโครลิตรของเลือด มีประโยชน์ในการประเมิน neutropenia และความเสี่ยงติดเชื้อมากกว่าเปอร์เซ็นต์ neutrophil เพียงอย่างเดียว

ANC ต่ำเท่าไรอันตราย?

ANC ต่ำกว่า 500/µL ถือว่า severe neutropenia และความเสี่ยงต่อการติดเชื้อแบคทีเรียและเชื้อราจะเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน

Neutrophil สูงแปลว่าติดเชื้อแบคทีเรียหรือไม่?

ไม่เสมอไป แม้การติดเชื้อแบคทีเรียเป็นสาเหตุสำคัญ แต่ neutrophil สูงอาจเกิดจากการอักเสบ การบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ ความเครียด corticosteroid การสูบบุหรี่ หรือโรคไขกระดูกได้

Band cell สูงหมายถึงติดเชื้อหรือไม่?

Band cell ที่เพิ่มขึ้นหรือ left shift พบได้บ่อยในการติดเชื้อแบคทีเรีย แต่ไม่จำเพาะ เพราะอาจพบในภาวะอักเสบรุนแรง เนื้อเยื่อบาดเจ็บ หรือ physiologic stress ได้เช่นกัน